Eindelijk een vrouwenportret in Agnietenkapel? Jaar na studentenvoorstel geen verandering
In de Agnietenkapel hangt geen enkele portret van een vrouw of van iemand van kleur. Wel hangen er in de gehoorzaal, waar jaarlijks bijna zevenhonderd promovendi promoveren, 38 portretten van oude, witte mannen. Precies een jaar nadat UvA-studenten een voorstel deden voor een nieuwe inrichting van de kapel is er nog weinig verandering zichtbaar.
Promoveren in de Agnietenkapel gebeurt nog altijd onder toeziend oog van achtendertig portretten van witte mannen. Die portretten representeren wetenschappers die zijn verbonden aan de UvA – zoals Vossius en Barlaeus – maar ook wetenschappers, staatslieden en humanisten die weinig met de UvA van doen hebben zoals Hugo de Groot, Machiavelli en Erasmus. De schilderijen maken deel uit van de Van Papenbroeck-collectie. Een collectie van in totaal 49 schilderijen die door de Amsterdamse koopman Gerard van Papenbroeck (1673-1743) werden geschonken aan het Athenaeum Illustre, de voorloper van de UvA.
De discussie over de Agnietenkapel is onderdeel van een breder discours over de representatie van de wetenschap in schilderijen. Eerder voegde Universiteit Leiden al veertien portretten van vrouwelijke hoogleraren toe aan de senaatszaal, de kamer waar traditiegetrouw alle voormalig rectoren, hoogleraren en andere belangrijke academische figuren zijn afgebeeld. De Rijksuniversiteit Groningen volgde met elf portretten. De Radboud Universiteit in Nijmegen liet in 2023 een kunstenaar dertig portretten ontwerpen van vrouwelijke hoogleraren voor in de senaatszaal.
De senaatszaal van de UvA bevindt zich in de Oude Lutherse Kerk, de Aula van de UvA en de tweede locatie waar je aan de UvA kunt promoveren. Daar zijn vooralsnog twee vrouwen vertegenwoordigd: rector magnificus van de UvA Dymph van den Boom en oud-voorzitter van het CvB Geert ten Dam.
Eerder werden de schilderijen uit de Van Papenbroeck-collectie in de Athenaeumkamer, de kamer in de Agnietenkapel waar de promotiecommissie haar oordeel velt, al wel door de UvA verwijderd in het kader van diversiteit.
De laatste jaren is er regelmatig kritiek te horen over waarom nu juist díe portretten er hangen. Promovendi maken er opmerkingen over of sturen een e-mail naar het Bureau van de Rector. Onlangs zette promovendus Judith de Jong een actie op touw om tijdens haar verdediging – over de representatie van burgers met een migratieachtergrond in de politiek – ook portretten neer te zetten van vrouwen en mensen van kleur. Daarmee wilde ze een statement maken dat niet alleen in de politiek maar ook in de academie er nog ruimte is voor verbetering op het gebied van representatie.
Een van de klachten leidde er uiteindelijk toe dat universiteitssecretaris Leon van de Zande namens het College van Bestuur studenten van de master publieksgeschiedenis vorig jaar de opdracht gaf om een alternatieve inrichting te bedenken voor de Agnietenkapel. Inmiddels is er nog weinig verandering zichtbaar in de kapel.
Voor elke promovendus een portret
‘Als je als vrouw van niet-Nederlandse afkomst aan de UvA promoveert en je ziet alleen Westerse, witte, oude mannen op je neerkijken, dan is dat niet een heel inspirerend begin van je wetenschappelijke carrière,’ vertelt Renée Evers, oud-masterstudent publieksgeschiedenis in een videogesprek met Folia. Samen met studenten Annelyn Heida, Lou Steiner en Pieter van Iwaarden presenteerde ze vorig jaar voor de kerst het winnende voorstel om de Agnietenkapel beter aan te laten sluiten bij de moderne tijd.
De opdracht was om een ‘nieuwe museale inrichting’ te ontwerpen die ‘recht doet aan de geschiedenis van promoveren binnen de UvA en verschillende groepen representeert’. De studenten stelden onder anderen een Wall of Fame voor: een wand in de receptieruimte waar van iedere promovendus een klein portretje zou moeten komen hangen. Evers: ‘Zodat je een één op één representatie van de promovendi van de UvA krijgt.’ Dat idee was geïnspireerd op de handgemaakte portretjes die pedel Rob Vink maakt van promovendi.
Om de geschiedenis van de kapel toegankelijker te maken voor publiek stelden de studenten in de receptieruimte een tafel voor met een touch screen met daarop een tijdlijn met de geschiedenis van de Agnietenkapel. Ook de 38 schilderijen zouden hier zichtbaar worden gemaakt zodat de geschiedenis niet ‘uitgewist’ zou worden bij een mogelijke herinrichting.
Diversiteitsnetwerken
Ook stelden de studenten voor om in de gehoorzaal twintig portretten uit de Van Papenbroeck-collectie te behouden en portretten van vrouwelijke wetenschappers en wetenschappers van kleur toe te voegen. Die portretten zouden in ‘eenzelfde soort stijl’ geschilderd moeten worden ‘als de 15e en 17e-eeuwse portretten’. Welke portretten er dan zouden moeten verdwijnen en wie er dan in de plaats moesten komen, daar maakten de studenten geen keuze over. Heida: ‘We vonden uiteindelijk dat die keuze bij de zeven faculteiten van de UvA ligt. Zij moeten met namen komen van academici die iets hebben gedaan waar ze trots op zijn.’
De diversiteitsnetwerken en de Diversity Officers zouden bij de uiteindelijke besluitvorming moeten worden geraadpleegd, stelden de studenten. Tijdens het project hadden ze al mailcontact met UvA Pride, de UvA Ideas en studentenverenigingen zoals Association for Asian Students en African Students United.
Startschot
Maar zover is het nog niet. Inmiddels is er wel een ontwerpbureau gekozen, liet rector magnificus Peter-Paul Verbeek via LinkedIn weten, dat met het voorstel van de studenten aan de slag zal gaan. Het Amsterdamse ontwerpbureau Xpex zal in de loop van het academisch jaar 2026-2027 de herinrichting van de receptieruimte naar verwachting opleveren. De herinrichting van de gehoorzaal laat dus nog even op zich wachten.
De studenten reageren teleurgesteld dat er nog geen stappen zijn gezet met een plan voor de gehoorzaal in de Agnietenkapel. Heida: ‘De gehoorzaal is de belangrijkste zaal omdat de plechtigheid daar plaatsvindt.’ Evers noemt het ‘lafjes’ dat de UvA nog niet begonnen is. ‘Blijkbaar hebben al die witte mannen in die lijsten dan toch een bepaald aanzien dat daar niet zo snel geschoven mee mag worden. En is het toch nodig dat studenten met een demonstratie of een boze mail het startschot geven en de discussie weer aanwakkeren.’
Adviescommissie
Volgens Annelies Dijkstra, afdelingshoofd van het Bureau van de Rector is het ‘helaas de realiteit’ dat dit soort projecten langer duren. ‘Wij zijn heel blij dat we onlangs een ontwerpbureau hebben gevonden. En in het uiteindelijke ontwerp gaat echt veel van het voorstel van de studenten terugkomen.’ Volgens Dijkstra ging het om een vrije opdracht aan studenten zonder budgetlimiet waarvan nooit is gezegd dat het integraal over zou worden genomen.
De herinrichting van de gehoorzaal is fase twee. Dijkstra: ‘Dat is een ingewikkeld vraagstuk. Daar valt een heleboel over te zeggen en die discussie zal op een gegeven moment ook komen. Dat is iets waar een adviescommissie zich uiteindelijk over zal moeten buigen.’
Voorlopig maken de mannen van Van Papenbroek dus nog de dienst uit in de gehoorzaal. En werd de actie van promovendus Judith de Jong teruggefloten door het Bureau van de Rector. De portretten van vrouwen en mensen van kleur mochten alleen zichtbaar zijn tijdens het lekenpraatje, de introductie voor een breder publiek voorafgaand aan de promotie. Tijdens het officiële gedeelte dienden de portretten volledig uit het zicht te zijn: een transparante plastic zak was niet voldoende. En dus laat de dag dat het eerste portret van een vrouw zichtbaar is bij de promotieplechtigheid in de Agnietenkapel nog even op zich wachten.
