Filmmaker legt de Oudemanhuispoort vast: ‘Een eerbetoon aan aandachtig kijken’
In de documentaire Poort portretteert filmmaker Veere van Gent de Oudemanhuispoort, waar ze een atelier huurt. De tijdloosheid van de plek, die voor de meeste studenten vooral een doorgang naar de collegezaal is, inspireerde Van Gent om de bijzondere passage vast te leggen.
Het vergt wat doorzettingsvermogen om je door de massa rokende studenten heen te wurmen wanneer je vanaf de Kloveniersburgwal de Oudemanhuispoort wilt betreden. Eenmaal binnen wordt de moeite beloond met een gezellige tweedehandsboekenmarkt. Filmmaker Veere van Gent maakte voor de VPRO een documentaire over die bijzondere plek, waarvoor ze in de wereld van de poort en haar vele boekverkopers dook. ‘Poort is geen Andere tijden geworden,’ constateert Van Gent. De film is inderdaad eerder een poëtische reflectie op de iconische doorgang, die UvA-studenten vooral kennen als de entree van het gelijknamige universiteitsgebouw.
Atelier in de poort
Van Gent kent de Oudemanhuispoort letterlijk van binnenuit. Ze huurt er al acht jaar een atelier in het pand waar ooit het grote antiquariaat van Henk Pfann gevestigd zat, een excentrieke boekverkoper die een boom op zijn dak geplant had. Voordat het een atelier werd, heeft er nog de Belastingwinkel Amsterdam gezeten, waarvan op Van Gents raam nog de letters ‘twinkelster’ resteren.
Een paar jaar geleden raakte Van Gent geïntrigeerd door een van de boekverkopers in de poort, die zijn voorraad steeds in haar voorruit (onder de twinkelster) uitstalde. De man liet bij Van Gent de indruk achter van ‘iemand die een beetje buiten de tijd staat’, aangezien hij dag in dag uit op dezelfde stoel voor haar deur boeken zat te verkopen. Aan die tijdloosheid kwam een abrupt eind toen hij op een dag verdwenen was. ‘Ik vond zijn stoel en zijn boeken langs de weg, en zijn boekenkast was dicht en bleef dat ook,’ herinnert Van Gent zich.
Na zijn verdwijning ging Van Gent op zoek naar die mysterieuze boekverkoper, wat de aanleiding werd voor haar film. Haar zoektocht sloeg tijdens het proces om in een poëtische fascinatie voor de vreemde locatie. ‘De poort met zijn boekverkopers is voor mij een trage analoge wereld,’ legt Van Gent uit, ‘waar tegelijkertijd allerlei passanten doorheen razen. Ik vond dat contrast tussen de passanten en de verkopers die er stil zitten iets moois hebben.’
Bezetting
Een voorbeeld van dat contrast was de bezetting van de Oudemanhuispoort door Pro-Palestina demonstranten twee jaar terug, die in Poort kort de revue passeert. Een ingrijpende gebeurtenis voor de universiteit, maar Van Gent viel het vooral op hoe snel de Oudemanhuispoort weer terugkeerde naar de status quo: ‘Ik was toen de bezetting plaatsvond toevallig net een paar dagen niet in de poort, maar zag wel alle filmpjes. Toen ik terugkwam, was alles weer helemaal zoals voor de bezetting. Absurd eigenlijk.’
De boekenmarkt ging na de bezetting weer als vanouds door, al waren er wel wat luifels in de barricades verdwenen. De continue aanwezigheid van de markt, die al ruim honderdvijftig jaar bestaat, brengt Van Gent in de film naar voren door historische foto’s te combineren met hedendaagse beelden. Soms merk je in Poort pas dat je naar een foto uit het verleden kijkt wanneer Van Gent die wegtrekt uit het frame.
Teloorgang
Tegelijkertijd is Van Gent zich er ook van bewust dat de boekenmarkt iets fragiels is: ‘Toen de mysterieuze boekverkoper weg was dacht ik: oh ja, dit kan dus echt verdwijnen’. Over de hele documentaire zweeft dan ook de donkere wolk van dreigende verandering. De zaak van een van de boekverkopers werd bijvoorbeeld na zijn overlijden niet overgenomen en kwam leeg te staan. ‘Al jaren hangt er vanuit de UvA een grote renovatie in de lucht’, vertelt Van Gent. ‘Het is de vraag of de markt daarna terugkomt’.
Aan het enthousiasme van de boekverkopers zal het volgens Van Gent niet liggen: ‘Er zijn boekverkopers op de markt die graag zouden willen uitbreiden, maar dat moet ook gefaciliteerd worden. De UvA kan een grote rol spelen in het behoud van dit stuk cultureel erfgoed.’ Ze ziet in dat ouderwetse marktwerking daarbij een rol kan spelen: ‘Het is natuurlijk ook de vraag: blijven mensen oude boeken kopen?’
Eerbetoon
Wat de toekomst ook brengt, Van Gents Poort is in ieder geval een getuigenis van de Oudemanhuispoort van vandaag. ‘De film is een eerbetoon aan heel aandachtig naar iets kijken, en een pleidooi voor goed om je heen kijken,’ stelt ze. Dat studenten daar niet altijd tijd voor hebben, begrijpt ze goed: ‘Ik heb geluk dat ik op deze bijzondere plek stil kan staan en alles heel rustig kan bekijken.’ Met haar film deelt ze dat perspectief met de wereld.
En of ze die mysterieuze boekhandelaar voor haar deur ooit nog heeft kunnen opsporen?
‘Ik heb hem nooit meer gezien, maar heb natuurlijk wel aan iedereen gevraagd waar hij gebleven is. Het antwoord is eigenlijk niet zo spectaculair. Hij is gewoon gestopt.’
Poort is onder meer te zien op NPODOC als onderdeel van de documentairereeks Ongeschreven regels.
