‘We moeten meer compassie hebben voor mensen met narcisme’
Is jouw ex ook een narcist? De term narcist wordt vaak onterecht gebruikt als scheldwoord, vindt Frans Schalkwijk, emeritus bijzonder hoogleraar aan de UvA. Onlangs schreef hij het boek De onvoorstelbare wereld van narcisme. Op woensdag 7 oktober spreekt hij hierover in Spui25.
Te pas en te onpas worden mensen bestempeld als narcist. Maar wanneer kun je nou echt spreken van iemand met narcisme? Frans Schalkwijk heeft als psychotherapeut en tijdens zijn jaren als bijzonder hoogleraar aan de UvA veel gevallen van narcisme meegemaakt.
Wat deze ziekte – want dat is het – intrigerend en problematisch maakt is dat niet alleen de persoon zelf eronder lijdt, maar het ook een grote stempel drukt op diens omgeving en zelfs tot geweld kan leiden. Tegelijkertijd kan iemand met narcisme vaak niet inzien dat ze het hebben. Schalkwijk probeert in zijn boek De onvoorstelbare wereld van narcisme een inkijkje te geven in de binnenwereld van iemand met narcisme. En daar mogen we met zijn allen wat meer compassie voor tonen, stelt hij.
In jouw boek schrijf je dat de term narcist vaak als scheldwoord wordt gebruikt. Hoe moeten we wel naar mensen met narcisme kijken?
‘We moeten niet de mens samen laten vallen met het ziektebeeld. Dus iemand is geen narcist, maar lijdt aan narcisme.’
‘Vanochtend zag ik uit mijn raam iemand keihard tegen het verkeer in fietsen, op zo’n elektrische fiets. Toen dacht ik: dat is een gore narcist. Dan gebruik je het als scheldwoord. Wat soms ook bij (ex-)partners wordt gedaan. Dat kan, maar dat helpt niet om iemand te begrijpen. Als je iemand wil begrijpen, moet je je in iemand verdiepen en afvragen: hoe zit die nou eigenlijk in elkaar? Als je dat doet, krijg je wel compassie.’
Hoe kan je nu compassie hebben voor iemand met narcisme?
‘Het leven van een narcistisch persoon is een heel eenzaam bestaan. Want je bent altijd op je hoede. Eigenlijk ben je heel veel alleen. Het is geen bad van eigenliefde waarin je voortdurend denkt: wat houd ik toch van mijzelf. Je bent voortdurend in een soort strijd met je omgeving om maar van gehouden te worden.’
‘Het allerbelangrijkste om je te realiseren – dat klinkt misschien heel gek – is dat iemand het zelf niet weet. Wanneer ik als therapeut vraag: realiseer je wel dat u altijd iedereen devalueert, ook mij? Dan zal iemand met narcisme reageren met: waar heb je het over?’
‘Maar, wat wel belangrijk is: je kunt compassie hebben voor het lijden van iemand, maar diegene blijft wel verantwoordelijk voor wat die doet. Als iemand zich horkerig of zelfs kwaadaardig gedraagt, valt dat niet goed te praten.’
Hoe herken je dat iemand écht narcisme heeft?
‘Ik herken het aan een heel kwetsbaar zelfgevoel wat wordt overdekt met een grandioos zelfgevoel. Wanneer een persoon leeft in een wereld waarin die niemand nodig zou hebben, in een soort grootheid. Het is te zien aan diens manier van zijn. Gedrag is daar ook onderdeel van, maar het gaat om de kern van iemand, en die is vaak verborgen.’
‘Het is een oplopende schaal van ernst. Er zijn mensen die het in enige mate hebben en vastlopen op de momenten dat het echt opspeelt en op andere momenten gewoon goed kunnen functioneren. Je hebt ook mensen bij wie het extremer is en alles in het teken staat van het vasthouden van het grandioze zelfbeeld. Maar gezond narcisme bestaat niet, het is echt een dynamiek waarbij iets fout gaat.’
Hoe denkt een persoon met narcisme?
‘Mensen met narcisme beseffen vaak zelf niet dat ze het hebben. Ze zijn gewoon zoals ze zijn. Ze denken alles zelf te kunnen en als er iets misgaat, komt dat omdat anderen hen teleurstellen. Het gaat over winnen en verliezen. De persoon met narcisme moet altijd het laatste woord hebben, anders heeft die verloren.’
‘Ze leven in hun eigen wereld, de anderen moeten zich daar aan aanpassen. Als dat wereldbeeld wordt aangetast, kunnen er heftige emoties opkomen die bijna niet te controleren zijn. Dat komt omdat ze dan in hun kern zijn geraakt. Ze missen grijstinten in emoties. Als iemand iets zwarts zegt, is het zwart, maar als ze iets grijs zeggen, is het ook zwart. Alles kan een belediging zijn en dat maakt ze eigenlijk heel kwetsbaar.’
‘Mensen met narcisme liegen vaak. Niet omdat ze willen liegen, maar omdat ze de werkelijkheid willen aanpassen naar hoe zij die beleven. Een simpel voorbeeld is: een man komt thuis en zijn vrouw vraagt wat hij heeft gedronken. Daar was verder geen gedoe over. Hij zegt dat hij wijn heeft gedronken, terwijl het eigenlijk bier was. Dat doet hij om in zijn eigen wereld te kunnen blijven leven, die zij niet kent. Partners mogen hun werkelijkheid niet kennen omdat dat onveilig is, zo voelt dat voor hen.’
‘Als je narcisme hebt, heb je moeite met intimiteit in relaties. Bij iemand met ernstig narcisme komt vaak overspel voor. De morele keuzes die worden gemaakt worden bepaald door wat het voor het zelfbeeld betekent. En dat beeld is: ik ben geweldig. Vreemdgaan bevestigt dat want je hebt iemand veroverd.’
Waardoor ontstaat narcisme?
‘We weten niet met zekerheid te zeggen waar het vandaan komt. Het zou iets met genetica te maken kunnen hebben of met de opvoedingsstijl. Een andere groep zegt weer dat het zit bij de vroege ontwikkeling, dat denk ik ook.’
‘Ik denk dat het gaat om het emotionele tekort dat mensen krijgen in hun kindertijd. Kinderen moeten vanaf hun babytijd interacteren met volwassenen om de wereld te gaan begrijpen, ze moeten emoties leren herkennen. Ouders moeten dat spiegelen. Als dat niet goed loopt dan voelt het kind, ik kan me wel op jou richten, maar dat is eigenlijk altijd teleurstellend. Elke keer wordt hun onveiligheid niet opgeheven en dat is verwarrend. Dan gaat een kind zich terugtrekken uit relaties, op zichzelf leven en wil geen wederkerige interacties aangaan.’
Frans Schalkwijk (1957) is in 2019 benoemd tot bijzonder hoogleraar Forensische Orthopedagogiek met een focus op gewetensontwikkeling. Inmiddels is hij met pensioen. Wel geeft hij nog het vak Gewetensontwikkeling aan de UvA. Sinds 1983 heeft hij ook zijn eigen praktijk als psychoanalyticus en psychotherapeut.
Op 23 september 2026 werd zijn boek De onvoorstelbare wereld van narcisme gepubliceerd. Prijs: € 23,99.
Schalkwijk spreekt op woensdag 7 oktober 2026 vanaf 20.00 uur bij Spui25 over zijn boek.
Mensen met narcisme kunnen een bijzondere aantrekkingskracht hebben. Kan je dat uitleggen?
‘Het is heel verleidelijk om een partner te hebben die zegt: ik kan voor je zorgen, ik weet alles, ik overzie wat er is. Als je je op een bepaalde manier kwetsbaar voelt, dan is iemand met narcisme de prins op het witte paard, zeker in het begin van de relatie. Voor iemand met narcisme is de verovering van de ander een bewijs van de eigen grootheid. Dus in het begin van de relatie word je op een schild gehesen en geïdealiseerd. Wie vindt dat niet heerlijk? Maar na verloop van tijd word je gewoon mens en ga je tegenvallen. Dan voldoe je niet meer aan het ideaalbeeld. Iemand met narcisme blijft dan in die eigen grootse wereld leven, terwijl jij de teleurstellende partner bent.’
‘Iemand die een relatie aangaat met iemand met narcisme heeft vaak een eigen kwetsbaarheid. Als je evenwichtig in elkaar zit, proef je snel dat het een prachtig, flamboyant persoon is, maar je gaat de relatie niet aan. Partners van narcisten blijven vaak gebonden. Soms komt dat door een eigen grootheid, dat ze denken: het is die vorige vriendin niet gelukt, maar ik kan hem wel veranderen.’
Wat gaat er dan vaak mis in een relatie met iemand met narcisme?
‘Als je samenleeft met iemand met narcisme, word je voortdurend meegenomen in die wereld en moet je je aanpassen en daarnaar voegen. Er zijn partners die zeggen: ik ben kwijtgeraakt wie ik ben, wat ik kan. Het is alsof ik geen grond onder mijn voeten heb. Het gedoe ontstaat vaak vooral omdat je de wederkerigheid mist.’
Maar niet ieders ex heeft narcisme?
‘Je kunt narcisme als scheldwoord gebruiken en plakken op je partner, bijvoorbeeld als iemand slecht luistert. Maar om narcisme vast te kunnen stellen moet je een duidelijk patroon hebben van die innerlijke dynamiek. En dus niet alleen minder sociaal of egoïstisch gedrag. We weten niet precies hoe vaak narcisme voorkomt, maar naar schatting ligt het op 1 procent van de bevolking.’
‘Iemand kan ook gewoon heel zelfverzekerd overkomen. Maar als diegene ook kan luisteren naar een ander, kritiek kan verwerken en geïnteresseerd is in de ander, is het geen narcisme.’
Kan je, als therapeut, iemand met narcisme helpen?
‘Het moeilijke aan het behandelen van iemand met narcisme is dat ze het zelf niet inzien. Ze worden vaak door een werkgever, collega of partner gestuurd maar zelf denken ze: ik hoor hier niet en wil niet afhankelijk zijn.’
‘Je kan alleen helpen door compassie te hebben, dat is echt een voorwaarde. Je moet heel geduldig zijn, de tijd nemen en kunnen verdragen dat je op een hoek wordt gezet. Langzaam moet je proberen toch een ingang te krijgen in de emotionele wereld van de persoon in de hoop dat er toch een begin van verlangen ontstaat naar wederkerigheid.’
‘Als ze het in therapie hun eenzaamheid ervaren, ontstaat er toch een periode van rouw. Dan denken ze: wat heb ik allemaal gemist en wat heb ik de mensen om mij heen tekort gedaan?’
