Wat is jouw schermtijd? Jongeren willen wel minder op hun telefoon zitten, maar de verslavende apps maken het hen niet makkelijk. Met het onderzoeksproject SpaceTeen zoeken UvA-wetenschappers samen met scholieren naar alternatieven die wél werken.
Brainrot, doomscrolling en overprikkeling. De TikTok-generatie heeft haar naam te danken aan de verslavende en vaak negatieve effecten van sociale media waarmee ze zijn opgegroeid. De apps zijn gemaakt om in vast te blijven hangen, om eindeloos door te blijven scrollen en jezelf te isoleren. Dat moet anders, vinden ook de jongeren zelf.
Er is steeds meer inzicht in de problemen van sociale media, stelt UvA-communicatiewetenschapper Sindy Sumter. Zij is een van de onderzoekers in het project SpaceTeen, waarin UvA-wetenschappers samen met jongeren werken aan oplossingen voor een beter gebruik van sociale media. ‘Er wordt vaker gesproken over addictive design en dark patterns.’ Ze doelt op de manier waarop veel apps bewust verslavend zijn ontworpen. De toevoer van content is onophoudelijk, notificaties staan automatisch aan en er wordt ingespeeld op het dopaminesysteem. Bij elke like, reactie of leuk nieuw filmpje komt een gelukshormoon vrij.
Grip op sociale media
Vorige week was het de week van de mediawijsheid. We zijn veel bezig met het vergroten van het bewustzijn over de gevaren van sociale media. Maar dat is niet genoeg, stelt Sumter. ‘In de huidige digitale leefwereld zijn veel keuzes gemaakt die jongeren heel erg tegenwerken. Het is dan de vraag hoeveel je kunt bereiken met mediawijsheid als de omgeving het hen zo moeilijk mogelijk maakt die in te zetten.’ Tijdslimieten werken niet, zegt Sumter. Die zijn te makkelijk weer weg te klikken. ‘Dat vereist evenveel zelfregulatie als stoppen zonder pop-up. Het probleem is juist zelfregulatie, dan kan dat niet de oplossing zijn.’
Jongeren hebben weinig grip op hun socialemediagebruik, maar willen dat wel graag. Dat blijkt uit een enquête die door ongeveer duizend scholieren is ingevuld. Vooral de apps waar korte filmpjes en grenzeloos scrollen centraal staan, zoals TikTok, worden als ‘te veel’ ervaren. Apps waar het gaat om het onderhouden van sociale contacten, zoals WhatsApp, zijn minder problematisch. ‘Snapchat gaat ook over sociale interacties, maar daar zit een laag overheen. Het wordt verstoord door elementen zoals streaks. Het gaat om de beloning en leidt af van de inhoud van gesprekken,’ zegt Sumter.
Positieve kant
Wat er in het debat rondom sociale media vaak wordt vergeten, is de positieve kant: het verbindt jongeren namelijk ook met elkaar, stelt Sumter. ‘Als je niet bent opgegroeid met sociale media is het moeilijk om te beseffen dat een WhatsApp-gesprek met een beste vriendin heel waardevol kan zijn voor een kind, ook al gebeurt dat dan niet op het schoolplein. Kinderen zijn zelf heel goed in staat om aan te geven wat zij van sociale media willen behouden.’ Daarom is het volgens haar belangrijk om de jonge doelgroep mee te laten denken over wat wel werkt. ‘Kinderen hebben het recht op inspraak in hun digitale leefomgeving.’
Alternatieven
Als onderdeel van het project SpaceTeen wordt er samengewerkt met creatieve ontwerpbureaus die in gesprek met jongeren verschillende prototypes ontwikkelen. Die moeten benutten wat sociale media te bieden hebben en tegelijkertijd aanvullen wat in het huidige medialandschap ontbreekt. Er liggen nu drie voorstellen op tafel.
In de app Pauze Party wordt de stroom filmpjes afgewisseld met spontane videogesprekken met vrienden. En in de app CLUB kunnen de scholieren activiteiten en ontmoetingen voorstellen. Maar deze laatste app is alleen toegankelijk met een fysieke kaart op de telefoon van iemand anders. Beide concepten proberen de online en offline wereld met elkaar te verbinden en spelen in op de behoefte van jongeren om sociale media te gebruiken om hun contacten te onderhouden.
Een laatste initiatief wil in Amsterdam-Noord een huisje met een picknicktafel bouwen voor jongeren. Uit gesprekken bleek dat niet iedereen zich even welkom voelt op bestaande ontmoetingsplekken, zoals voetbalvelden. ‘Meiden gaven aan zich daar niet welkom te voelen,’ legt Sumter uit. Het voorstel draait daarom om het creëren van laagdrempelige plekken waar jongeren elkaar offline kunnen ontmoeten. Wat daarvoor nodig is, moet per buurt en regio opnieuw worden bekeken. ‘Het is niet one-size-fits-all,’ zegt Sumter.
In de volgende fase van het project worden al deze ideeën uitgevoerd en wetenschappelijk onderzocht. Werkt het echt? Wat moet er toch nog anders?
Rapport
De eerste bevindingen van het onderzoek en de prototypes werden vorige week voorgelegd aan Willemijn Aerts, de staatssecretaris van Digitale Economie en Soevereiniteit van Nederland. Op de vraag wat ze hoopt dat het rapport teweeg zal brengen, antwoordt Sumter: ‘Ik hoop dat er meer aandacht voor komt en wordt ingezien dat verandering mogelijk is. We hoeven niet alleen maar te denken aan het beperken van toegang tot de huidige, wellicht problematische sociale media. Er moet worden gekeken naar wat wij kunnen doen om te zorgen dat er meer alternatieven komen waarin andere ontwerpkeuzes worden gemaakt.’