Deze wetenschappers kwamen met speciaal fonds naar de UvA: ‘In de VS is het moeilijk om iets op te bouwen’
Geld dat niet wordt uitbetaald, geschrapte vacatures en censuur: het onderzoeksklimaat in de Verenigde Staten wordt steeds minder aantrekkelijk. Via het Tulp Fonds wist Nederland 29 topwetenschappers uit de VS naar Nederland te halen. Twee daarvan starten aan de UvA.
Toen Trump in februari 2025 de stekker uit de ontwikkelingshulp trok en de aanval op de wetenschap opende, werd het werk van Amerikaanse gezondheidswetenschapper Brooke Nichols aan alle kanten geraakt. Als wiskundig modelleur werkte ze jarenlang in Zuid-Afrika op een door de USAID gefinancierd project om de verspreiding van infectieziekten in kaart te brengen.
‘Infectieziekten, Afrikaanse landen, gemarginaliseerde groepen: van alle kanten werd op ons werk ingehakt,’ zegt Nichols, verbonden aan Boston University en Amsterdam UMC. ‘Van de een op de andere dag kende je de regels niet meer. Kon je nog wel met buitenlandse groepen samenwerken? Welke woorden kon je nog gebruiken? Dat creëerde veel onzekerheid.’
Naar aanleiding van de druk op de academische vrijheid in de VS richten Europese landen fondsen op voor buitenlandse topwetenschappers. In Nederland werd dat het Tulp Fonds. Het fonds stelt wetenschappers met een eigen onderzoekslijn in staat gedurende vijf jaar hun onderzoek in Nederland voort te zetten. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap stelde 25 miljoen euro beschikbaar; wetenschapsfinancier NWO verdubbelde dat bedrag.
Voor de zomer werden de eerste 34 onderzoekers die met dat fonds naar Nederland komen bekendgemaakt. Daar kwamen vooral Amerikanen op af, kopten de kranten: 29 van de onderzoekers komt uit de VS. Twee daarvan startten aan de UvA. Een bij de faculteit FNWI, de ander bij Amsterdam UMC. Wat merkten zij van de ontwikkelingen in de VS en wat bracht hen naar Nederland?
Onvoorspelbaar
‘Ik zag grofweg twee dingen gebeuren in Global Health,’ zegt Nichols, die vanaf januari 2027 haar onderzoekslijn op gaat zetten bij Amsterdam UMC. ‘Onderzoekers gaan op zoek naar andere geldpotjes zoals de Gates Foundation, (een particulier fonds, opgericht door Microsoft-oprichter Bill Gates en zijn vrouw Melinda red.). Of ze gaan ander onderzoek doen waarvoor ze wél financiering krijgen. Het onderzoek gaat dus wel door, maar het is anders geworden en alles duurt langer.’
Zelfs in de quantumwetenschappen – een vakgebied dat niet direct getroffen werd door de maatregelen van Trump – waren de gevolgen merkbaar. Dat zegt de Britse quantumwetenschapper Tamara Kohler die drie jaar als postdoc aan Stanford werkte en sinds 1 oktober via het Tulp Fonds aan de UvA werkt. ‘Het financieringsbeleid werd onvoorspelbaarder. Vacatures werden soms nog vóór de sollicitatieprocedure weer offline gehaald. Briljante collega’s werden afgewezen voor banen binnen de faculteit, waarvoor ze in een normaal jaar zo zouden zijn aangenomen.’
Faculteiten in de VS werden voorzichtiger met langetermijnbeslissingen zoals het in dienst nemen van personeel. Kohler: ‘Dat leek me een extra stressfactor waar ik liever niet mee te maken wilde krijgen. Het onderzoeksklimaat in Europa bood meer kansen op het gebied van stabiliteit en financiering en is voor mij ook dichter bij huis.’
Unieke kans
De interesse om naar Nederland te komen was bij Kohler al aanwezig: ‘Puur omdat het quantumonderzoek hier zo sterk is.’ Ook was ze al in contact met onderzoekers van de UvA, die het Tulp Fonds voor haar aanvroegen. Over de beslissing om naar Nederland te komen, hoefde ze niet lang na te denken. ‘Het fonds is een fantastische manier om te starten op een positie binnen de universiteit.’
Voor Nichols biedt het Tulp Fonds een ‘unieke kans’ om exact te kunnen onderzoeken wat ze wil en een eigen onderzoekslijn op te bouwen bij het Amsterdam UMC, waar ze al sinds 2020 onderzoek doet. Nichols: ‘In de VS is het op dit moment moeilijk om iets op te bouwen. Voor 90 procent van je salaris moet je de financiering zelf bij elkaar zoeken, en daarnaast ook een onderzoeksgroep opbouwen, dat is veel lastiger geworden.’
Academische vrijheid
Nichols en Kohler voelden zich niet bedreigd in hun academische vrijheid, een van de redenen waarom het Tulp Fonds in eerste instantie werd opgericht. Zelfs niet voor Nichols, die met haar impactteller, een online tool waarmee ze een jaar lang de slachtoffers telde als gevolg van het stopzetten van alle ontwikkelingshulp, de Amerikaanse regering op haar dak kreeg. ‘Ik ontving tienduizenden haatmails, mijn adres werd gelekt en de Commissie Buitenlandse Zaken van het Amerikaanse Congres schreef een brief naar Boston University dat ik misinformatie verspreidde.’
Toch was dat voor haar geen reden om te vertrekken. ‘Boston University stond achter mij. Ik hou ook wel van een beetje vechten. Ik wilde niet per se weg, het Tulp Fonds was gewoon een hele goede kans.’
Ook werd daar uiteindelijk niet op geselecteerd, omdat het juridisch niet haalbaar was om de druk op de academische vrijheid mee te nemen als officieel selectiecriterium, liet NWO-voorzitter Marcel Levi weten aan NRC. Dat kwam het fonds al eerder op kritiek te staan van De Jonge Akademie (DJA), die opriep het geld alleen voor bedreigde wetenschappers te gebruiken.
Topwetenschappers
De andere bestaansreden voor het Tulp Fonds is het aantrekken van toptalent voor de Nederlandse wetenschap. Een toegevoegde waarde, aldus Nichols, al is de werkelijkheid wat genuanceerder dan soms wordt voorgesteld. ‘Het is een mooi signaal nat Nederland wil investeren in onderzoekers,’ zegt Nichols. ‘Maar het beeld dat vooraanstaande Amerikaanse hoogleraren van de ene op de andere dag hierheen verhuizen, klopt niet helemaal met hoe dit soort beslissingen tot stand komen.’
Voor gevestigde hoogleraren is verhuizen een grote stap, waar voor ze vaak een gezin, onderzoeksgroep en carrière voor moeten achterlaten. Ook zijn de salarissen in de VS vaak aanzienlijk hoger. ‘Dit soort financiering maakt de overstap mogelijk, maar is zelden de enige factor.’
Ook zijn het lang niet allemaal Amerikanen die met fonds naar Nederland komen. Een woordvoerder van NWO schat dat zo’n tien onderzoekers van het Tulp Fonds de Amerikaanse nationaliteit hebben. Het merendeel zijn Europese onderzoekers die enkele jaren in Amerika werkten.
Plaatsvervangende schaamte
Dat het Tulp Fonds eerder verontwaardiging opriep bij Nederlandse wetenschappers, omdat het buitenlandse wetenschappers zou voortrekken op de toch al krappe banenmarkt, ontging ook Kohler en Nichols niet. ‘Dat is een valide punt. Toponderzoekers zitten overal; die komen zeker niet alleen uit Amerika. Wel denk ik dat het nu de tijd is om mensen die uit Amerika willen vertrekken naar Europa te halen. Bovendien komt het fonds boven op de reguliere financieringsprocedures. Die kunnen nog steeds gewoon doorgaan.’
Ook Nichols begrijpt die kritiek, reden waarom ze eerst niet happig was om over het Tulp Fonds te praten. ‘Ik ben persoonlijk blij met het geld, maar voel ook wel een plaatsvervangende schaamte dat ik hier nu mijn onderzoek kan doen. Ik wil het geld daarom vooral gebruiken om ook samen te werken met andere onderzoeksgroepen, zodat anderen er ook van profiteren.’
Nichols ziet ook de waarde in van het samenbrengen van verschillende onderzoeksculturen. ‘Amerikanen kunnen soms wel over the top enthousiast zijn. Die energie, in combinatie met andere culturen en perspectieven, veroorzaakt vast wat opschudding, wat hopelijk tot nieuwe ideeën leidt.’
Bij Kohler is de Amerikaanse onderzoekssituatie in de eerste weken niet echt onderwerp van gesprek. ‘De AI-discussie heeft alles overgenomen. Hoe werkt dat door in de manier waarop we onderzoek doen, lesgeven en toetsen? Daar hebben we meer invloed op dan op overheidsbeleid. Wat dat betreft voelt het dus ook productiever om over AI te praten.’
