Wat moeten we doen met technologieën die ons zowel kunnen helpen als vernietigen?
Satellieten stellen ons in staat om ’s ochtends te kijken welk weer het wordt, maar ook om een precisiebombardement uit te voeren. Deze dual-use-technologieën kunnen zowel voor civiele als militaire doeleinden ingezet worden, en zijn daarom onderhevig aan uitgebreide wetgeving. Ook universiteiten moeten daar rekening mee houden, vertelt hoogleraar Machiko Kanetake, die vrijdag haar oratie houdt over dual-use.
De eventuele samenwerking tussen de UvA en de defensiesector vormt een heikele kwestie voor veel studenten, docenten en medewerkers. Een van de zorgen is dat de UvA bijdraagt aan de ontwikkeling van technologieën die zowel voor civiele als militaire doeleinden gebruikt kunnen worden, zogenoemde ‘dual-use-technologieën’. Machiko Kanetake, sinds juli 2025 hoogleraar International Law and Security Governance aan de UvA, houdt morgen een oratie over deze technologieën in de Lutherse kerk. Ze legt uit welke voordelen en gevaren ze met zich meebrengen.
Wanneer zijn technologieën dual-use?
‘Dual-use is een erg breed concept: sommige mensen stellen dat alle producten ervoor in aanmerking komen. In de kern gaat het om technologieën uit ons dagelijks leven die de potentie hebben om ingezet te worden voor militaire doeleinden.’
‘Ik geef meestal een satelliet in de ruimte als voorbeeld. Satellieten zijn essentieel voor communicatie en, bijvoorbeeld, het in kaart brengen van klimaatverandering. In die zin vormen ze kritieke infrastructuur voor ons bestaan en de wetenschap. Tegelijkertijd zijn ze onontbeerlijk voor het volgen van de beweging van militaire voertuigen of andere doelwitten tijdens een militaire operatie. Zonder satellieten is moderne oorlogsvoering onmogelijk.’
Is het mogelijk om dergelijke technologieën in te perken?
‘Binnen de Europese Unie zijn “dual-use exportcontroles” een van de belangrijkste instrumenten om dual-use-technologieën te controleren. Het is in feite een manier om de internationale beweging van gevoelige goederen in te perken, met als doel dat technologie met een militaire toepassing niet in de verkeerde handen terecht komt.’
‘Laten we zeggen dat een bedrijf in de EU onderdelen van satellieten ontwikkelt en die wil verkopen aan landen buiten de Unie. Dan moet dat bedrijf nagaan of zijn product op de lijst van gereguleerde producten staat, een honderden pagina’s lange lijst waar onder meer ruimtevaarttechnologie op staat. Als dat het geval is, dan moet het – afhankelijk van de bestemming – een aanvraag indienen voor een vergunning.’
Maakt de EU dan een onderscheid in landen die wel en niet vertrouwd worden met dual-use-technologieën?
‘Er zijn tien landen buiten de EU die vallen onder “de meest uitgebreide algemene vergunningen”, wat inhoudt dat Europese exporteurs daar goederen naartoe kunnen exporteren zonder voor ieder afzonderlijk product toestemming te hoeven vragen: de Verenigde Staten, Australië, Nieuw-Zeeland, Canada, IJsland, Japan, het Verenigd Koninkrijk, Noorwegen, Zwitserland en Liechtenstein.’
‘Als landen niet zulke algemene vergunningen hebben, zou het dus kunnen dat exporteurs voor ieder export een vergunning moet aanvragen. Exportcontroles verdelen de wereld dus in veilige en “gevoelige” bestemmingen. Ik vind dat zowel interessant als zorgwekkend.’
Heeft die wetgeving ook invloed op onderzoeksprojecten aan Europese universiteiten, zoals de UvA?
‘Exportcontroles worden meestal ondernomen bij de fysieke overdracht van goederen, maar kunnen ook van toepassing zijn op “ontastbare overdracht”. Wanneer een Nederlandse universiteit bijvoorbeeld een internationaal onderzoeksproject op wil zetten over kunstmatige intelligentie, kwantumcomputing of ander baanbrekend onderzoek, kunnen exportcontroles verhinderen dat een prototype of idee met partners van buiten de EU gedeeld wordt.’
Kan dat ook consequenties hebben voor het aannemen van onderzoekers? Dat bijvoorbeeld onderzoekers uit ‘gevoelige landen’ geweerd worden?
‘Wanneer een Nederlands laboratorium een postdoctoraal onderzoeker zonder EU-nationaliteit zou willen inhuren voor een onderzoeksproject dat draait om dual-use-technologieën, kunnen exportcontroles inderdaad plaatsvinden.’
‘Toch is dit meestal niet de reden waarom onderzoekers van buiten de EU geweigerd worden. Het grootste probleem is dat zij niet solliciteren voor Europese projecten, of dat de wervers aarzelen om bepaalde onderzoekers vanwege hun achtergrond aan te nemen – uit andere overwegingen dan die waartoe exportcontrole ze verplicht. Er is hierover een goede NPO-podcast gemaakt, Vriend of Vijand.’
De recente intentieverklaring tussen het Ministerie van Defensie en Universiteiten van Nederland legde het voornemen vast om onderlinge samenwerking te versterken, in reactie op het huidige geopolitieke klimaat. Hebben de oorlogen in Oekraïne, Gaza en Iran de regulering van dual-use veranderd?
‘Dual-use exportcontroles zijn er altijd al geweest, maar worden de laatste tijd wel meer besproken vanwege de toename in geopolitieke spanningen en wedijver, met name met Rusland en China. Zo is de EU actiever geworden in het kweken van bewustzijn onder zijn lidstaten van de toepasbaarheid van dergelijke exportcontroles op onderzoeksinstellingen, waaronder ook universiteiten. Dat maakt deel uit van de Europese economische veiligheidsstrategie’.
‘Hetzelfde beleid heeft dus nieuwe betekenis tegen de achtergrond van geopolitieke competitie. Er vinden grotere investering plaats in defensietechnologieën, wat de bijwerking heeft dat veel technologieën die eerst niet overwogen werden voor defensieve doeleinden nu wel in dat licht gezien worden. In andere woorden: dual-use gaat niet om de technologie zelf, maar hoofdzakelijk om de politieke context die het gebruik van de technologie bepaalt’.
Machiko Kanetake houdt vrijdag om 16:30 haar oratie ‘Governance van dual-use-technologieën’ in de Aula van de UvA.
