Hoogleraar Claes de Vreese is de eerste UvA-winnaar van de Stevinpremie
UvA-universiteitshoogleraar AI en samenleving Claes de Vreese ontvangt de Stevinpremie, de hoogste wetenschappelijke onderscheiding van wetenschapsfinancier NWO voor onderzoek met maatschappelijk impact. Het is voor het eerst dat een Stevinpremie naar een UvA’er gaat.
Het nieuws kwam ‘totaal out of the blue’ vertelt de Deense UvA-universiteitshoogleraar AI en samenleving Claes de Vreese via een Zoomverbinding uit Denemarken. Hij zat in de auto toen hij – na een paar gemiste oproepen – NWO-voorzitter Marcel Levi aan de telefoon kreeg. ‘Ik moest me goed concentreren op rijden, toen hij vertelde waarom hij eigenlijk belde. Ik was totaal overweldigd.’
Naast Claes de Vreese ontvangt ook Iris Sommer, hoogleraar psychiatrie aan het Universitair Medisch Centrum Groningen een Stevinpremie. Sommer doet onderzoek naar de mentale gezondheid van vrouwen en ontvangt de prijs volgens de jury voor de brug die ze daar weet te slaan naar de maatschappij. Onder andere met de bestsellers Het vrouwenbrein.
De Spinozapremies gaan naar Karin Roelofs Hermen Overkleeft. Roelofs is hoogleraar cognitieve neurowetenschappen aan de Radboud Universiteit Nijmegen en ontvangt de prijs voor haar onderzoek naar hoe stress menselijk gedrag beïnvloedt. Hermen Overkleeft is hoogleraar bio-organische synthese aan de Universiteit Leiden en een van de grondleggers van de chemische biologie
Na het korte gesprek ontving De Vreese een welkome bevestiging per e-mail van wetenschapsfinancier NWO dat hij inderdaad winnaar is van de Stevinpremie van 2026. De Stevinpremie is samen met de Spinozapremie de hoogste wetenschappelijke onderscheiding in Nederland. Jaarlijks worden er van beide premies twee uitgereikt, het prijzengeld bedraagt 1,5 miljoen euro. Bij de Spinozapremie ligt het zwaartepunt op wetenschappelijke doorbraken, bij de Stevinpremie op de impact op de maatschappij. Het is de eerste keer dat de Stevinpremie, die nu voor het negende jaar wordt uitgereikt, naar een UvA’er gaat. ‘Dat maakt het extra leuk.’
De Vreese ontvangt de prijs vanwege zijn ‘vermogen om wetenschappelijke kennis in te brengen in het publieke debat,’ aldus het juryrapport. Ook adresseert De Vreese volgends de jury de urgente vragen waar de samenleving zich mee geconfronteerd ziet. De Vreese: ‘AI raakt iedere instelling en ieder proces van de democratie. Hoe mediabedrijven opereren, wat we als betrouwbare journalistiek beschouwen in tijden van AI, maar ook hoe politieke partijen AI gebruiken in hun campagnes en wat dat betekent voor het vertrouwen in een democratie.’
Optredens in de media
Veel mensen zullen De Vreese kennen van zijn optredens in de media. Daar deelt hij regelmatig analyses, onder meer over de opmars van de techmacht in de VS, de opkomst van AI en de toekomst van de democratie. ‘Als een krant, een ministerie of een Tweede Kamerlid belt, deel ik graag wat we weten,’ zegt De Vreese. ‘Dat vind ik echt een taak en een verplichting als wetenschapper.’
En deelname aan het publieke debat gaat vaak gepaard met kritiek. De Vreese: ‘Kritiek versterkt bij mij het gevoel dat het belangrijk is om te doen. Veel jonge onderzoekers die onderzoek doen naar onderwerpen zoals desinformatie, praten daar liever niet over in het openbaar omdat ze dan drek over zich heen krijgen. Dat is begrijpelijk. Daarom vind ik het juist belangrijk om me wel uit te spreken: ik ben hoogleraar, ik heb een vaste baan, ik heb priviléges, dat is een stuk gemakkelijker dan als je jong bent en op een tijdelijk contract zit.’
Kabinetsadviseur
Daarnaast is De Vreese bekend van zijn rol als adviseur van overheden en ministeries. Begin dit jaar was hij één van de adviseurs van het minderheidskabinet-Jetten, waar hij putte uit zijn kennis van de Deense politiek, waar minderheidskabinetten, zij het onder andere voorwaarden, al jaren goed werken.
2004 Oprichter van het Centrum voor Politiek en Communicatie (CPC) aan de UvA, een ontmoetingsplaats voor studenten, wetenschappers, journalisten, politici
2005 Hoogleraar politieke communicatie aan de UvA
2007 VICI-beurs voor onderzoeksproject Communication and the Future of Europe
2005 – 2013 Directeur Amsterdam School of Communication Research (ASCoR) en The Netherlands School of Communication Research (NESCoR)
2015 ERC-beurs voor onderzoeksproject Europinions
2017 – 2020 Voorzitter van de sociaal wetenschappelijk raad van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW)
2021 Universiteitshoogleraar AI en samenleving aan de UvA
2021 Wetenschappelijk directeur Digital Democracy Centre aan de Zuid-Deense universiteit
2023 Co-directeur AlgoSoc (Algorithmic Society), een Nederlands onderzoeksprogramma dat de algoritmische samenleving onderzoekt
De Vreese groeide op in Denemarken, waar zijn Nederlandse vader voor zijn geboorte heen verhuisde. ‘Ik voel me een Neder-Deen.’ Van jongs af aan wilde hij journalist of documentairemaker worden om over maatschappelijke- en politieke onderwerpen te kunnen communiceren. In de loop van de tijd veranderde dat naar onderzoek doen naar journalistiek en media. De laatste jaren richt hij zich voorval op digitale technologieën en AI.
Toegang tot data van Tech bedrijven
De afgelopen jaren zette De Vreese zich in om de data van digitale platformen ook toegankelijk te houden voor de wetenschap, een gegeven dat met de machtsverschuivingen in de VS steeds minder vanzelfsprekend is. Samen met een groep ingesteld door de Europese Commissie werkte De Vreese eraan om die toegang wettelijk te verankeren in de Digital Services Act (DSA), Europese wetgeving die digitale platformen en online informatie reguleert.
Waar De Vreese zelf nog het meest trots op is, en wat ook in het juryrapport wordt benoemd, zijn de negentig promovendi en postdocs die hij in de afgelopen jaren mede-begeleidde. ‘Jonge onderzoekers opleiden is eigenlijk de grootste maatschappelijke impact die je kunt maken. Daardoor komt er namelijk ook weer een nieuwe generatie onderzoekers die deze thema’s op gaan pakken.’
Ongemak
De Vreese is blij met de prijs, maar voelt ook een zekere willekeur. De Vreese: ‘Ik kan zo een dozijn collega’s opnoemen die de prijs ook hadden kunnen winnen omdat ze fantastische wetenschap bedrijven en zich ook op allerlei manieren voor de maatschappij.’ Daarnaast is er ook wat ongemak over het persoonsgebonden karakter van de prijs. ‘De afgelopen jaren heb ik bijna een bijna alleen in teamverband gewerkt, ik doe bijna niets alleen. Dus dat voelt wel een beetje raar.’
Wat hij met de 1,5 miljoen euro gaat doen, daar gaat hij deze zomer eens over denken. ‘Er is een gigantische behoefte aan nieuwe, fundamentele wetenschappelijke kennis op het gebied van digitale technologie en kunstmatige intelligentie én aan de vertaalslag hoe we hier als burgers in een democratie mee omgaan.’ Hoe dat er precies uit gaat zien, weet hij nog niet. ‘Ik ga eerst meer eens de handleiding van het NWO lezen hoe je het prijzengeld precies mag besteden.’
