Synesthesie leert ons dat we allemaal de wereld anders ervaren
De muziek van Bach ervaren als een geometrisch kleurenpalet, de golven van geluid als vibraties in je lichaam voelen of het zien van letters in kleuren. Dit zijn vormen van synesthesie. De UvA organiseert een internationaal symposium hierover. Maar wat is synesthesie precies en hoe werkt dat in je hoofd?
Gisteren werd het driedaagse internationale symposium over synesthesie afgetrapt in het Orgelpark. ‘Het is de eerste keer dat we in Amsterdam zo’n grote bijeenkomst organiseren over synesthesie,’ vertelt UvA-wetenschapper Romke Rouw. ‘Het is heel bijzonder.’ Zij is vanuit de UvA mede-organisator van het symposium.
‘Ik zie het geluid al voordat ik het hoor en ga dan op zoek naar de klank die erbij hoort,’ zo opent spreker Zoë Ng een van de presentaties op de eerste dag van het symposium. Ng deelt online veel over haar synesthesie en geeft een lezing over ‘hoe haar synesthesie een lied schreef.’ Een goed gevulde zaal kijkt met bewondering naar de mix van paarse kleurtinten die in verschillende vormen op het scherm verschijnen. In de videoclip van haar nummer Coloured Clouds laat zij het publiek even door haar ogen meekijken.
Andere wereld
Een synestheet koppelt ‘verschillende zintuiglijke waarnemingen’ aan elkaar. Zo kunnen ze de letter A in het rood zien, maar ook bij het luisteren naar muziek verschillende vormen en kleuren zien. En dat zijn pas twee voorbeelden, want er bestaan nog veel meer soorten. Vier procent van de mensen is synestheet, vertelt Rouw. Maar veel weten het niet. Zij hebben de wereld altijd zo gezien, legt zij uit. ‘We horen vaak dat synestheten denken dat iedereen het zo ziet.’
Synestheten zien de wereld anders, maar geen synestheet ziet de wereld hetzelfde. Volg je het nog? Voor Rouw laat synesthesie zien dat wij allemaal, ongeacht wie wij zijn of hoe ons brein werkt, de wereld anders waarnemen. Daarom is het volgens haar belangrijk dat er meer aandacht komt voor synesthesie. ‘We leven allemaal in dezelfde wereld, maar toch gebeurt er in ons hoofd iets heel anders. Dat iedereen iets anders ervaart, is een werkelijkheid waar we meer voor open moeten staan.’
Hoe weet je dan dat je synestheet bent? ‘Het moet consistent zijn,’ zegt Rouw. Synesthesie ontstaat niet zomaar, maar bestaat al bij de geboorte. ‘En wat een synestheet ziet blijft altijd hetzelfde,’ aldus Rouw. Welke kleuren ze waarnemen, kan per synestheet verschillen. Toch zit er wel een logica in. ‘Als je een groep synestheten bij elkaar zet, komt het relatief vaak voor dat mensen zeggen dat de letter A rood is,’ zegt Rouw.
Het IASAS (International Association of Synaesthetes, Artists, and Scientists) organiseert van 27 tot 29 mei 2026 samen met onder andere de UvA het internationale synesthesie symposium. De eerste dag vond plaats in het Orgelpark. Er zijn presentaties van onder andere synestheten, wetenschappers, musici en kunstenaars.
Ze zien het echt
Wat synestheten waarnemen, voelt vaak voor niet-synestheten ook ‘kloppend’. ‘Als anderen door mijn kunstinstallatie lopen, zeggen ze dat het voor hen net zo perfect voelt als voor mij,’ vertelt de Britse kunstenaar en onderzoeker Angelina Marshall. Zij heeft auditief-tactiele synesthesie, wat inhoudt dat zij geluiden niet alleen hoort maar op haar lichaam voelt. In haar interactieve kunstinstallatie maakt zij geluid voelbaar voor iedereen door dit na te bootsen met uitgesneden oppervlakken.
‘We hebben allemaal ergens associaties bij,’ legt Rouw uit. ‘Maar voor synestheten is het super specifiek. Als je aan hen vraagt welke kleur ze zien, kunnen ze de exacte tint aanwijzen. Ze zien het echt.’
Het hoofd van een synestheet werkt echt anders, zegt Rouw. ‘Hun hersenen zijn heel goed in het maken van connecties tussen sensaties. Ze hebben structureel extra verbindingen en leggen deze ook sneller aan.’
Magisch
‘De meeste synestheten die ik ken, zijn heel blij dat ze het hebben,’ verklaart UvA-psycholoog Nicholas Root, die later ook op het symposium zal spreken. Synesthesie kan het volgens hem makkelijker maken om dingen te onthouden en het maakt de wereld een stuk kleurrijker.
Dat klinkt magisch, maar het heeft ook een keerzijde. ‘Ik heb veertien vormen van synesthesie, dus alsjeblieft: handle with care,’ zegt Ng als disclaimer bij haar presentatie. Omdat synestheten meer prikkels waarnemen, kunnen zij zich sneller overweldigd voelen, legt Root uit. Daarnaast worden synestheten, zeker op jonge leeftijd, nog vaak niet begrepen. ‘Als een kind in de klas zegt 2 plus 3 is geel, worden ze gemakkelijk uitgelachen,’ zegt Rouw.
‘Door synestheten te bestuderen, doen we eigenlijk onderzoek naar ons allemaal,’ meent Root. ‘Synestheten nemen dingen bewust waar die voor ons allemaal vaak waar zijn. Ze kunnen heel goed uitleggen wat ze zien en ervaren en het zijn vaak mensen met veel zelfreflectie.’ Het onderzoek staat nog in de kinderschoenen en er liggen nog veel onbeantwoorde vragen. Neem bijvoorbeeld weer de kleuren die aan letters worden gekoppeld, op groepsniveau zit daar vaak een logica in. Deze kunnen helpen bij het leren van een nieuwe taal of ander alfabet. Root: ‘Wat nou als wij die logische kleuren weten te vinden? Kunnen dan ook niet-synestheten daardoor sneller een nieuwe taal leren?’ Een volgens hem ‘aannemelijke’ hypothese, die hij met zijn onderzoek hoopt te bevestigen.
