Surfen op het IJ én de waterkwaliteit zuiveren, kan dat?
Na Rotterdam zijn er ook in Amsterdam plannen voor een surfpool in het hartje van de stad, die óók nog eens zou bijdragen aan de waterkwaliteit. Te mooi om waar te zijn? UvA-onderzoekers testen het prototype op Science Park.
Nu is het nog toekomstmuziek, maar als het aan ondernemer Frederik van Os ligt, verrijst er straks een Louvre-achtige glazen koepel op het IJ in Amsterdam. Onder die overkapping, op een drijvend platform van 12 bij 30 meter, kunnen zo’n acht mensen tegelijkertijd surfen.
Surfen in de stad is niet nieuw. Twee jaar geleden had Rotterdam de primeur met surfpool Rif010, een enorme betonnen bak water met golfslag, midden in de stad naast de Markthal. Het drijvende surfplatform, Surf Pill, de droom van Frederik van Os, zou de tweede kunnen zijn, en de eerste surfpool ter wereld die óók nog eens water zuivert.
Hoe haalbaar is dat? Draagt het surfplatform ook echt wat bij aan de waterkwaliteit in het IJ en de biodiversiteit in de binnenstad? Daarvoor schakelde Van Os onder andere de hulp in van UvA-onderzoekers van het Institute for Biodiversity and Ecosystem Dynamics (IBED), die dat nu op kleine schaal onderzoeken.
Staande golf
Biologiestudent Willem Morsink opent het hek van de waterlabs van het IBED op het Science Park. Onder een overkapping staan twee grote betonnen bakken gevuld met slootwater. In een van de bakken drijft het prototype van het surfplatform, de andere bak dient als controle.
Het surfplatform bestaat uit een pil-vormige koepel met daaronder een blauw rubberen zeil. Een pomp spuit water op een bolling in het zeil. ‘Op de rand van die bolling kun je surfen,’ wijst Willem aan. Het is een zogenoemde staande golf, een bestaand concept van een Nieuw-Zeelandsbedrijf dat de benodigde technologie levert.
Veilig zwemwater
Anders dan in Rotterdam, waar golven worden gecreëerd in een afgesloten betonnen bak, maakt Surf Pill gebruik van oppervlaktewater. Dat water moet wel eerst gezuiverd worden. Ondanks het feit dat de waterkwaliteit van de Amsterdamse grachten door ingrepen de afgelopen jaren is verbeterd, is het water nog altijd geen officieel veilig zwemwater. Vooral als na hevige regenval het riool overstroomt, belanden darmbacteriën zoals E. coli en kokken in de gracht.
Om aan de eisen voor veilig zwemwater te voldoen maakt Surf Pill gebruik van drie soorten filtersystemen. Willem opent de klep van het apparaat en toont een mechanisch filter dat groen is uitgeslagen van de algen. ‘Hiermee filteren we eerst alle zwevende deeltjes uit het water.’ Willem gaat onderzoeken welk effect dat filter heeft op het waterleven. ‘Welke deeltjes er niet door het mechanisch filter? Overleven watervlooien het filter bijvoorbeeld?’
Vervolgens wordt het water gezuiverd met een uv-lamp, dat bacteriën en blauwalg in het water doodt. Om te voorkomen dat ál het leven wordt gedood maakt Surf Pill gebruik van een Zwitsers meetapparaat dat het bacteriegehalte in het water meet. Komen de waarden boven de standaarden voor veilig zwemwater uit, dan schakelt de uv-lamp pas in.
En dan is er nog de ecologische zuivering. Waterplanten rondom het drijvende platform filteren overtollige voedingstoffen, medicijnresten en zware metalen uit het water. Daarnaast zou Surf Pill door circulatie binnen het surfplatform het zuurstofgehalte in het water verhogen.
Geen bijvangst
Al die stappen zouden een bijdrage moeten leveren aan de waterkwaliteit in Amsterdam. Waterzuivering is namelijk geen bijvangst, volgens ondernemer Frederik van Os. ‘Surf Pill in de eerste plaats ontworpen als waterzuiveringsinstallatie. Het is geen marketingsstunt, waterzuivering is honderd procent het doel.’ Ook zou Surf Pool de surfers een bewustwording over de waterkwaliteit bijbrengen, zegt Van Os. ‘Wat voor mij de meerwaarde is, is dat mensen in de stad door het golfsurfen in verbinding komen met het water.’
Dat is ook de reden waarom de UvA het onderzoek naar Surf Pill faciliteert. ‘Het is een mooie visie en uit onderzoek moet blijken in hoeverre die waargemaakt kan worden,’ zegt Arie Vonk, UvA-aquatisch bioloog en de begeleider van Willem in het onderzoek naar Surf Pill. ‘Uiteindelijk gaat het erom hoe deze uitvinding past binnen de natuur en mag het geen negatieve effecten hebben op het ecologische watersysteem dat je gebruikt.’
Overmatige algengroei
Een van de uitdagingen van Surf Pill is dat het verschillende soorten waterkwaliteit nastreeft die in een stad als Amsterdam op gespannen voet met elkaar leven. ‘Je hebt de zwemwaterkwaliteit en de ecologische waterkwaliteit,’ legt Vonk uit. ‘Voor goede zwemwaterkwaliteit wil je sommige schadelijke organismen in het water dood maken, maar voor oppervlaktewater kun je niet zomaar gebruik maken van chloor. Een uv-lamp is dan een goed alternatief, al zal onderzoek moeten uitwijzen hoe je die het best kunt inzetten.’
‘Veel problemen met de ecologische waterkwaliteit in Nederland draaien om een teveel aan voedingsstoffen,’ vervolgt Vonk. ‘Er zit te veel stikstof en fosfor in het water en dat veroorzaakt overmatige algengroei in de bovenste laag van het water. Daardoor neemt lichtinval voor waterplanten af, waardoor de waterkwaliteit verder verslechtert. Als Surf Pill het water zuivert van bacteriën, algen en overtollige voedingsstoffen dan verwacht je dat de lichttoevoer verbetert en andere waterplanten beter kunnen groeien.’
Bij de waterlabs van het Science Park stroopt Willem z’n mouwen op en vist een waterplantje van de bodem van een van de bakken. ‘Dit is aarvederkruid,’ laat hij zien, ‘een goede indicator voor de waterkwaliteit.’ Willem plaatste verschillende aarverderkruidplantjes van gelijke grootte in beide betonnen bakken – een met en een zonder het prototype – om te onderzoeken welke plantjes na twintig dagen het meest gegroeid zijn.
Symptoombestrijding
En is het dan gaan symptoombestrijding? ‘Ja,’ verzucht Vonk. ‘Uiteindelijk moeten we natuurlijk voorkomen dat er nog meer stikstof en fosfaat het water in komt. Tegelijkertijd, als je daar nu mee zou stoppen, hebben we alsnog te maken met een overschot aan voedingstoffen die zich hebben opgehoopt in de bodem van het oppervlaktewater. Alle oplossingen om die voedingsstoffen uit het water te krijgen dragen bij aan verbetering.’
En is een natuurvriendelijke oever – een geleidelijk aflopende overgang van kade naar land waar waterplanten kunnen groeien – dan geen effectievere manier om de waterkwaliteit te verbeteren dan een drijvend surfplatform? ‘Niet op alle plekken in de stad is er ruimte een natuurvriendelijke oever,’ zegt Vonk. ‘En een plek als het IJ is sowieso al een kunstmatig systeem, daar is zoveel golfslag dat een natuurvriendelijke oever er weinig kans maakt.’
Vergunning
Het IJ zou een van de betere plekken zijn in de stad voor het surfplatform, omdat het water er dieper is dan in de grachten. Daardoor is er ook minder nadeel voor waterplanten onder het platform, dat zelf behoorlijk wat lichtval wegneemt: de lichtinval in het IJ is namelijk maar een meter of anderhalf.
Hoe het systeem uiteindelijk opereert is dus ook weer afhankelijk van de ligplaats. Dat moet volgens Van Os ook een sociale plek worden. ‘Dat hoeft niet per se het IJ te zijn in Amsterdam-Noord. We kijken ook naar het Marieneterrein, de Houthavens of het Johan van Hasseltkanaal.’
Maar voor het zover is, is eerst nog een vergunning nodig. Omdat de Nederlandse watersystemen onder druk staan, wil ook het Waterschap kunnen vaststellen dat Surf Pill geen schade toebrengt aan het milieu, alvorens een vergunning te verlenen. ‘Daar is het wachten nu op,’ aldus Van Os. ‘De technologie waar we gebruik van maken is al bewezen. Als de vergunning wordt verleend kunnen we in één jaar bouwklaar zijn.’
Ook dan zullen UvA-onderzoekers betrokken blijven om ook op grote schaal de effecten de monitoren. Wat wel al duidelijk is, is dat het waterzuiveringseffect van Surf Pill heel lokaal zal zijn. Vonk: ‘Mocht Surf Pill op het Marineterrein komen, dan kan het zijn dat het zwemwater daar verbetert. Voor de Amsterdamse grachten en het IJ in zijn geheel zal het natuurlijk geen verschil maken.’
