Vak over voedselbossen wordt een blijvertje: ‘Een landschapsvorm die aan het denken zet’
Er is volop animo aan de UvA voor een keuzevak over voedselbossen, een ‘eetbaar’ bos als alternatief voor het huidige landbouwsysteem. Vanaf september wordt het onderdeel van de bachelor Future Planet Studies. Wat is de aantrekkingskracht?
De eerste ervaring in het voedselbos Ketelbroek, vlak onder Groesbeek, vergeet oud-UvA-student Sacha Brons (25) nooit meer. ‘Vanuit de felle zon stap je een gelaagd, levend ecosysteem binnen. Heel anders dan de meeste bossen in Nederland die meer op begraafplaatsen lijken. En dan blijkt ook nog eens alles aan de bomen, struiken en planten eetbaar te zijn en levert het perceel drie keer zoveel voedsel op als de maisboer ernaast.’
Een bezoek aan het voedselbos zette zijn hele wereldbeeld over de mens in relatie tot de natuur op zijn kop, vertelt Brons aan een kleine zestig UvA-studenten van het keuzevak voedselbossen. Ze zijn op een zonnige dag in april in een touringcar onderweg naar het voedselbos De Laar tussen Arnhem en Nijmegen, waar Brons inmiddels mede-eigenaar van is. Later die dag zullen ze ook Ketelbroek bezoeken, een volgroeid voedselbos bij Groesbeek.
De excursie is één van de redenen waarom het vak over voedselbossen al drie jaar op rij is volgeboekt. Wegens succes wordt de cursus vanaf september onderdeel van het vaste curriculum van de bachelor Future Planet Studies. En dat terwijl opleidingen over klimaat en duurzaamheid steeds minder studenten trekken, bleek onlangs uit onderzoek van dagblad Trouw. Wat is de aantrekkingskracht van het voedselbos? En wat kan het bijdragen in de strijd tegen klimaatverandering?
Er komen steeds meer voedselbossen bij in Nederland. In vijf jaar tijd is het oppervlakte van voedselbossen vertienvoudigd. In Nederland is er inmiddels 367 hectare voedselbos, dat zijn 514 voetbalvelden. Dat is nog altijd een heel klein deel (0,016 procent) van de totale 2,2 miljoen hectare landbouwgrond in Nederland. In 2030 wil het kabinet 1.000 hectare aan voedselbos hebben.
De luie boer
‘Kijk vooral ook goed om je heen,’ zegt Brons tegen de overwegend internationale UvA-studenten wanneer de bus door een eindeloos landschap van Engels raaigras rijdt. ‘Zo ziet een groot deel van Nederland eruit. Dit noemen we niet voor niets green deserts, er is namelijk een gebrek aan biodiversiteit omdat er nauwelijks andere soorten zijn.’
In een voedselbos, een door de mens aangelegd bos van eetbare bomen, stuiken en planten, is er juist veel biodiversiteit. Een voedselbos is gebaseerd op de filosofie van de permacultuur, die de natuur zoveel mogelijk haar gang laat gaan en waar onkruid niet bestaat en wordt ook wel ‘landbouw voor de luie boer’ genoemd. Daarbij wordt rekening gehouden met alle planten en dieren in het ecosysteem, in plaats van de focus te leggen op het verbouwen van één gewas (monocultuur).
Brons ontdekte zijn liefde voor het voedselbos samen met middelbare schoolvriend Wytze Walstra (25) tijdens de bachelor Future Planet Studies, waar ze door vakken over klimaatverandering en voedselsystemen gedeprimeerd raakten over het huidige landbouwsysteem. Brons: ‘Na het eerste jaar was de helft van de studenten vegan geworden en de andere helft gestopt.’
Brons en Walstra gooiden het over een andere boeg en ontwierpen een vak over voedselbossen, waarmee ze in 2022 de Create a Course Challenge wonnen. Samen met Katja Zweerus (29) en Simon Verboom (32) vormen ze de Jonge Voedselbosboeren en wisten ze via crowdfunding voor 800.000 euro een stuk grond van 13 hectare van de provincie Gelderland te kopen.
Sociale studies
De studenten hebben vergelijkbare motieven als Brons en Walstra. Ze maken zich zorgen over klimaatverandering en willen graag iets met hun handen doen. Ook valt op dat vooral studenten van sociale studies deelnemen, studies zoals media & cultuur, sociologie, en politicologie.
‘Ik wilde iets doen dat meer hands on is dan essays schrijven,’ zegt antropologiestudent Zhenya Shurupau (22). ‘En iets leren dat ten tijden van een klimaatcrisis van past komt.’ Hij raakte geïnteresseerd in voedselbossen via de film Establishing a Food Forest van de Australische permacultuur-goeroe Geoff Lawton. Sociologiestudent Veronica (23) noemt de film My Biggest Little Farm als inspiratie. Een film over een gezin in Amerika dat het stadse leven verruilt om een ‘natuurlijk’ ecosysteem op te bouwen op een verdort stuk landbouwgrond.
Volgens filosoof en mediawetenschapper Elise de Mul, die aan de Radboud Universiteit onderzoekt hoe voedselbossen aanzetten tot een andere manier van denken, is de wens om nieuwe wereldjes te creëren een van de redenen waarom voedselbossen zo fascineren. ‘Het verlangen naar een klein paradijsje, los van de systemen die ervoor zorgen dat we op dit moment in een klimaatcrisis zitten.’
Danique Caballer (21), student sociale geografie en planologie, koos het vak ‘heel eerlijk?’ vooral voor studiepunten. Maar ook zij zegt geïnteresseerd te zijn in wat je concreet kunt doen om klimaatverandering tegen te gaan en is benieuwd of ‘mensen in de toekomst open zullen staan voor voedselproductie via voedselbossen’.
Tonnen voedsel
Over voedselbossen bestaat scepsis. Kan het qua productie wel op tegen de huidige intensieve landbouw om de wereldbevolking van voedsel te voorzien? Op voedselbos De Laar willen De Jonge Voedselbosboeren laten zien dat een voedselbos wel degelijk productie kan draaien. Brons: ‘We willen een brug slaan tussen de magische plek die een voedselbos kan zijn en de concurrentie aangaan met het landbouwproductiesysteem. Hoe bouwen we een voedselbos dat tonnen aan voedsel kan produceren?’
Daarvoor deelden de voedselbosboeren het land op in drie delen: het productiebos, met ‘slechts’ twaalf soorten bomen en bessenstruiken in lange rijen om mechanisch te kunnen oogsten, een zelfoogstbos voor buurtbewoners en het romantische voedselbos met bijzondere soorten voor de fijnproevers, voor samenwerkingen met lokale ondernemers en restaurants.
Over de gelaagdheid in het ontwerp is zorgvuldig nagedacht, leggen Brons en Walstra uit tijdens een rondleiding over het terrein. Het bos wordt omringd door hoge elzen en wilgen om beschutting te creëren voor de appel-, peer- en notenbomen, in wiens schaduw de daslook, Japanse gember en kweeperen kunnen groeien. De struiken en bomen zijn van klein naar groot gerangschikt van zuid naar noord, zodat de zon op alle planten een evenredige uitwerking heeft. Om dat voor zich te zien hebben de studenten enige fantasie nodig, het voedselbos De Laar staat nog in de kinderschoenen, zo’n 20.000 jonge boompjes werden pas zestien maanden geleden geplant.
Privilege
Later die middag bezoeken de studenten het 16-jaar oude voedselbos Ketelbroek bij Groesbeek. ‘Daar kon je bijna niet doorheen lopen, zo dichtbegroeid was het,’ zegt student antropologie Maya Casanova (20). ‘Dat was een bijzondere ervaring, ook om de mensen te zien die in het voedselbos werken. Het is een andere manier van leven, veel langzamer, je maakt veel meer deel uit van je omgeving. Het zet je aan het denken hoe we ons verhouden tot ons voedsel, ik heb er die avond nog lang met m’n ouders over nagepraat.’ Casanova zou best overwegen om zelf een voedselbos te beginnen. ‘Maar een stuk land kopen is niet voor iedereen weggelegd. Dat is best een privilege.’
Het voedselbosdiner aan het eind van excursie, waar studenten voor tien euro aan deel kunnen nemen, levert nog meer food for thought op. De gefrituurde brandnetel, kastanjepudding, eetbare bloemen, olie van allerlei soorten noten, wilde knoflook en szechuanpeper smaken fantastisch maar zo’n maaltijd bereiden is niet voor iedereen haalbaar op een doordeweekse avond, concludeert Danique. ‘Ook krijgt niet iedereen de kans om over voedselbossen te leren. Daar zit ik dan wel mee. En dan voelt het voedselbos wel als een utopie.’
Modernistische denkpatronen
Los van de discussie of het voedselbos op lange termijn ooit de reguliere landbouw gaat kunnen vervangen, ziet vakcoördinator Jordy Willems het voedselbos vooral als een interessante landschapsvorm om mee te denken. ‘Het voedselbos roept allerlei vragen op over de relatie tussen de mens en de natuur. Daar kun je theoretische discussies over voeren die eigenlijk vanuit alle vakgebieden interessant zijn.’
Ook De Mul juicht het voedselbos toe als onderwijsvorm, juist omdat het studenten uitnodigt om niet alleen in de collegebanken over de ‘natuur’ na te denken, maar naar buiten te gaan en in en met het de natuur te denken. Bovendien daagt het voedselbos modernistische en dualistische manieren van denken over cultuur en natuur uit, volgens De Mul. ‘Het is bos, akker en parktuin in één.’
‘Je voelt al snel dat het aan alle kanten schuurt als je met een voedselbos aan de slag gaat, legt De Mul uit. ‘Wie uit een romantisch ideaal een voedselbos begint, ontkomt in de voedselbosdesignliteratuur niet aan instrumentele denkbeelden. Deze zijn afkomstig uit de moderne wetenschap en reduceren niet-menselijke wezens tot hun nuttige functies in het ecosysteem.’
Wie daadwerkelijk aan een voedselbos begint en in aanraking komt met planten, schimmels en dieren, die hun eigen plannen trekken en zich niet zomaar houden aan jouw ontwerp en beheer, gaat vanzelf nadenken over het wereld- en mensbeeld waarmee je de wereld tegemoet treedt, aldus De Mul. ‘Zo wordt het voedselbos een plek om mee te denken, die je uitdaagt om aannames te bevragen, bijvoorbeeld over onkruid, plagen of nuttigheidsdenken. Op die manier leggen voedselbossen bepaalde denkpatronen van de westerse wereld bloot en openen ze hopelijk de weg naar nieuwe, houdbaardere denkpatronen in tijden van klimaatverandering.’
