Magazine | Democratie in het dierenrijk: ‘Een egoïstische dictatoriale leider levert weinig op’
Dieren gaan dan misschien niet naar de stembus, al miljoenen jaren zijn er vormen van democratie terug te vinden in het dierenrijk. Wat kan de mens daarvan leren?
Kleine zwanen overleggen met elkaar door met hun koppen te knikken, buffels stemmen over de nieuwe looprichting door minutenlang in de gewenste richting te staren en mieren kúnnen niet anders dan de wil van de meerderheid volgen. Hoe gaat het dierenrijk om met democratie?
Empathische leiders
Hoe en óf dieren democratie bedrijven verschilt enorm per diersoort. Chimpansees ‘verkiezen’ hun leiders via een complexe sociale structuur. Dat beschreef bioloog Frans de Waal al in 1982 in zijn boek Chimpanseepolitiek: macht en seks onder mensapen. Om aan de macht te komen doen niet alleen grootte en spieren ertoe, een opkomend leider is sterk afhankelijk van de steun van andere mannen en invloedrijke vrouwen. Vriendjespolitiek dus: hoe meer bondgenoten een leider heeft, hoe groter de kans om boven op de apenrots te komen. Verliest de leider zijn vrienden, dan is afzetting niet ver weg. Geweldloos is dat vaak niet, soms zelfs met dodelijke afloop.
Een leider werkt voor sociale dieren die in een groep leven nu eenmaal handig, vertelt hoogleraar vergelijkende psychologie Mariska Kret. In 2012 voerde ze aan de UvA voor het eerst computerexperimenten uit bij chimpansees en bonobo’s, de twee mensapensoorten die het meest verwant zijn aan de mens. ‘De leider zet vaak de koers uit. Die weet bijvoorbeeld op welke dag je naar bepaalde fruitbomen moet, omdat het fruit daar rijp is.’
Een leider brengt rust en stabiliteit in een groep. Uiteindelijk is het voor ieder individu in de groep het beste wanneer er genoeg voedsel is, zo min mogelijk stress en zoveel mogelijk nageslacht, aldus Kret. ‘Dat is ook de reden waarom het voor chimpansees en bonobo’s belangrijk is dat een leider empathisch is. Een dictatoriale leider die alleen aan zichzelf denkt levert namelijk weinig op voor de groep.’
Opoffering
Mieren daarentegen doen niet aan vriendjespolitiek, maar hanteren een veel onpartijdigere vorm van democratie, weet mierenonderzoeker Jonna Kulmuni. ‘Mieren sturen verkenners op pad om voedsel te vinden. Wanneer de verkenners voedsel vinden laten ze een geurspoor achter op de terugweg naar het nest. Hoe korter het pad naar het voedsel, hoe sterker het geurspoor, en dus de weg waar de meerderheid van de mieren voor kiest.’
Datzelfde mechanistische principe gebruiken mieren ook bij de keuze voor een nieuw nest. Maar dat leidt niet altijd tot de beste beslissingen, vertelt Kulmuni. Ze noemt een experiment van Israëlische onderzoekers die mieren, die op zoek zijn naar een nieuwe nestplaats, een dilemma voorleggen. De onderzoekers laten alle mieren een vrij matige nestplaats zien, en een deel van de mieren een uitstekende nestplaats. Vervolgens laten de onderzoekers het volk kiezen tussen de twee nesten. Het hele volk nam zijn intrek in de slechtere nestplaats, terwijl de meerderheid van de mieren dondersgoed wisten dat het verderop beter vertoeven was. Mieren kennen dus een grote mate van opoffering om bij de groep te blijven, die kenmerkend is voor de ‘eusociale’ soorten – soorten die leven in kolonies met een taakverdeling – en ondenkbaar is voor meer egoïstische individuen.
Afstemmen
Postduiven daarentegen vliegen niet braaf mee met de zwerm, stelt UvA-hoogleraar bewegingsecologie Bart Nolet. Deze duiven, die erom bekend staan dat ze vanaf tientallen kilometers hun duivenhok weten te vinden, volgen één leider die de richting bepaalt. De duif die het snelst kan vliegen wordt de leider, tenminste als die de goede kant op vliegt.
In een experiment verstoorden onderzoekers doelbewust het richtingsgevoel van de leider, waardoor deze bij vertrek de verkeerde richting koos. De andere postduiven wisten de beslissing van de leider te herstellen en toch gezamenlijk de goede richting te kiezen. ‘Dat toont de kracht van democratie, ten opzichte van autocratie,’ concludeert Nolet. Ook een mooie eigenschap van de duif: leiders die de plank misslaan verliezen ook hun invloed in de groep.
Niet alle kuddedieren volgen dus klakkeloos hun leider. Bioloog Herbert Prins ontdekte al in 1996 dat buffels stemmingen houden over de plek waar ze grazen. Dat doen ze door één voor één op te staan en een poos in een bepaalde richting te staren. Na de stemming vertrekt de groep in de richting die de meerderheid van de buffels heeft aangewezen.
Groepen kauwen vertrekken wanneer het onderlinge gekrijs een hoogtepunt bereikt. Dat het gekrijs de cue is voor vertrek, bewezen de onderzoekers door met geluidsopnames het vertrek te vervroegen. Ook kleine zwanen stemmen hun vertrek af via geroep, weet Nolet van zijn werk in het veld. Subtieler kan ook: ze knikken met hun koppen als ze het tijd vinden om weer door te vliegen.
Gorilla’s gebruiken zogenoemde ‘vocalisaties’ om tot een groepsbeslissing te komen over het tijdstip van vertrek. ‘Dit kun je zien als een vorm van democratie, al wegen sommige stemmen wel zwaarder dan andere,’ zegt Benjamin Robira, evolutionair bioloog aan de UvA. De stem van de zilverrug, de leider van de groep, is namelijk doorslaggevend voor de bestemming. De dominante vrouwtjes kunnen daarover – mits ze samenzweren – ook hun mening doordrukken.
Vergadertijger
Katten vergaderen bij voorkeur niet. ‘Vergadertijger is dan ook een heel raar begrip,’ merkt dier-menswetenschapper Maarten Reesink op. ‘Katten zijn solitaire dieren die, met uitzondering van de leeuw, niet met zijn soortgenoten jaagt.’
De enige situatie waarin katten wel gedwongen worden tot overleg is wanneer ze afhankelijk zijn van dezelfde voedselbron. Dat geldt voor kattenkolonies, gedomesticeerde huiskatten die in ‘het wild’ leven en afhankelijk zijn van vuilnisbelten, afval bij restaurants en visafslagen. Reesink: ‘Dan vormen katten matriarchale groepen zónder alfavrouwtjes. Mannetjes cirkelen daaromheen.’
Hoe ze dan tot besluiten komen, daar is volgens Reesink nog weinig onderzoek naar gedaan. ‘Ze doen het waarschijnlijk niet of nauwelijks door te miauwen, want dat doen katten – in tegenstelling tot wat de speelfilm Minoes doet vermoeden – niet onderling. Reesink: ‘Mijn vermoeden is dat ze via geur heel veel uitwisselen. Maar hoe dat werkt? Daar heb ik niet zo snel een onderzoeksopzet voor bedacht.’
Stekelbaarsjes
Ook bij vissen is er nog te weinig bekend om van democratie te kunnen spreken, denkt Marion Nicolaus, een Groningse onderzoeker die onderzoek doet naar het gedrag van stekelbaarsjes. ‘We beginnen de communicatie tussen vissen nu pas een beetje te begrijpen. Hoe ze beslissingen maken in een groep, dat is nog wel een stap verder.’
Welke vis vooropzwemt in een schol wordt voornamelijk bepaald door fysieke kernmerken zoals grootte en zwemcapaciteiten. Al wordt er wel steeds meer bekend over gedrag. Nicolaus: ‘De asociale vissen zwemmen vaker voorop, zij zijn de betere zwemmers en minder bang voor gevaar. Achterin vind je de socialere vissen, met mindere zwemcapaciteiten.’
De weg kwijt
Ook visecoloog Rob Kroes vindt democratie bij vissen wat ver gaan. Wel moet hij gelijk denken aan een Noorse studie over haringen die van noord- naar west-Noorwegen trekken om te paaien. De oude haringen dragen de route grotendeels over aan de jongere vissen. Door overbevissing moet de jongere haringen het tegenwoordig zonder hun ouders stellen en raken ze de weg kwijt. Kroes: ‘Daar zie ik wel een analogie met de samenstelling van onze huidige Tweede Kamer.’
Toch moeten we het dierenrijk niet als uitgangspunt nemen, als we aan onze democratie gaan sleutelen vindt evolutionair bioloog Robira. ‘Het concept democratie – dat iedere stem gelijk is – is een construct van onze menselijke cultuur. Bij mensapen werkt dat toch net iets anders. Mensen beschikken over het vermogen om te reflecteren op ons eigen handelen en hebben dus alle gereedschappen in handen om democratisch te zijn. Aan ons dus de uitdaging om daarnaar te handelen.’
Vanaf 28 april ligt er weer een nieuwe Folia in paars-lila distributiebakken overal op de UvA. Dit gratis papieren magazine is vanaf dan op alle campussen gratis mee te nemen.
