‘Klimaatgeschiedenis laat zien dat dingen ook heel plots kunnen veranderen’
Ooit werkte Greenpeace en Shell samen. Tijdens de Solaris-campagne in 1998 verkochten klimaatactivisten en het oliebedrijf zonnepanelen aan Nederlandse huishoudens. Hoe kwam het zo ver? En wat kan de klimaatbeweging daarvan leren? Dat onderzocht UvA-hoogleraar Nederlandse geschiedenis Peter van Dam.
Het momentum voor de klimaatbeweging lijkt ver weg. Zorgen over het klimaat zijn het kleinst in vijf jaar worden ondergesneeuwd door Gaza, Trump en oorlogsdreiging. Hoe kijkt u daar naar vanuit de klimaatgeschiedenis?
‘Andere zaken staan nu misschien meer op de voorgrond, maar achter de schermen werken organisaties als Greenpeace, Milieudefensie en Extinction Rebellion ook nu gewoon door. De klimaatbeweging komt in golven en de volgende golf komt er ongetwijfeld. Het klimaatprobleem verdwijnt namelijk niet – helaas. We ontkomen er niet aan: alleen al omdat we dijken moeten gaan verhogen vanwege de stijgende zeespiegel en ons voor moeten bereiden op periodes van droogte, hitte en extreme regenval. We zullen het hier de komende tientallen jaren nog veel over hebben.’
Hoe lang gaat de geschiedenis van het klimaat al terug?
‘De geschiedenis van natuurbeschermers begint eind 19de eeuw, wanneer organisaties als Natuurmonumenten de natuur gaan beschermen tegen de gevolgen van menselijk handelen. De tweede golf van de milieubeweging komt op in de jaren 60 en 70 en richt zich op de gevolgen van naoorlogse industrialisatie: de opkomst van de auto en de opschaling van de landbouw. Klimaat komt pas op de internationale politieke agenda in de jaren 80. Rond die periode worden ook actiegroepen zoals Greenpeace actief.’
Is de milieugeschiedenis iets van de 20ste eeuw?
‘Dat is gevaarlijk om te stellen, want dan lijkt het een ongebruikelijke, recente kwestie. De milieugeschiedenis gaat al langer terug – ook voordat mensen erover praten in de termen die we nu kennen. De mens heeft zich altijd moeten verhouden tot de natuur. Ook in de 16de eeuw manipuleerden Nederlanders het landschap om met het water samen te kunnen leven. Dat was ook een kwestie van leven of dood. Toch is het ook belangrijk om te benadrukken dat de klimaatcrisis die nu speelt acuter is. Het tempo waarin we nu het klimaat aan het veranderen zijn door het uitstoten van broeikasgassen, en de schaal waarop, lijkt in weinig opzichten op de middeleeuwen.’
Een belangrijk succesmoment in de klimaatgeschiedenis is de Solaris-campagne in 1998. In die campagne werken Greenpeace en Shell samen om zonnepanelen te verkopen aan Nederlandse huishoudens. Hoe kwam het zover?
‘Drie ontwikkelingen in de jaren 90 maken die samenwerking heel even mogelijk. Ten eerste is er de technologische ontwikkeling: zonne-energie groeit binnen tien jaar uit van een idee tot panelen op de daken van Nederlandse huizen.’
‘Oliebedrijven zoals Shell onderzoeken al langer hoe je met zonne-energie elektriciteit op kunt wekken en een alternatieve energiebron komt in de jaren 90 goed van pas. Het is een mooie gelegenheid voor het bedrijf om de reputatie op te poetsen na een affaire in Nigeria (waarbij Shell negen bewoners van het Nigeriaanse dorp Ogoni executeerde die in opspraak kwamen tegen Shells activiteiten in de regio red.) en de Brent-Spar-affaire (het plan om olieplatform Brent Spar te laten zinken in de Noordzee wat uitliep in een PR-ramp red.). Onder die omstandigheden is Shell ook geïnteresseerd in een samenwerking met Greenpeace.’
‘Greenpeace en andere activistische groeperingen zoeken op dat moment ook juist naar concrete alternatieven naast demonstreren. In tegenstelling tot activisten in de jaren 70 die, teleurgesteld in het idee dat ze de wereld kunnen veranderen, zich terugtrekken in woongroepen om in het klein aan alternatieven te werken, willen activisten in de jaren 80 juist samenwerken met de grote bedrijven om veranderingen te bereiken. Bovendien zijn milieuactivisten als de dood dat acties die zich expliciet op klimaatverandering richten ertoe zullen leiden dat de politiek gaat inzetten op kernenergie, op dat moment het enige realistische alternatief voor fossiele brandstoffen waarbij geen CO2 wordt uitgestoten. Door samen te werken met Shell hopen ze een concreet alternatief voor fossiele brandstoffen en kernenergie op de kaart te zetten.’
‘In 1997 schaalt Shell de productie van zonnepanelen op in een fabriek in Helmond en zet Greenpeace spraakmakende acties op om media-aandacht te trekken, zoals de illegale installatie van zonnepanelen op het dak van het Torentje op het Binnenhof. Ook de overheid werkt op de achtergrond mee met subsidieregelingen en belastingvoordelen. Dat was niet zonder succes, Nederland was binnen de kortste keren een van de koplopers op het gebied van zonnepanelen in Europa. Toch duurt de samenwerking maar heel kort. Binnen een paar jaar stapt Shell uit de alternatieve energie en gaat zich weer volledig richten op olie en gas.’
Waarom?
‘Dat is moeilijk met zekerheid te zeggen want Shell geeft geen toegang tot de archieven. Wel weten we dat Shell vreesde voor de concurrentie van China, waar de productie van zonnepanelen in die periode een enorme vlucht neemt. Wanneer duidelijk wordt dat Shell geen bescherming krijgt van de Europese Unie, die op dat moment juist bezig is om de markt te liberaliseren, maakt Shell duidelijk dat ze stoppen met de productie omdat ze er op termijn geen winstgevende branche in zien.’
Had dit ook anders kunnen lopen?
‘Ja, dat denk ik wel. Dat zonnepanelen toen niet winstgevend waren is heel omstreden, voor zover ik er vat op kan krijgen. Er zijn medewerkers van Shell die later hebben gezegd, als we de zonnepanelen buiten Europa waren gaan verkopen dan hadden we er prima geld mee kunnen verdienen.’
Wat kunnen we daarvan leren?
‘Bedrijven worden vaak gezien als machines, maar het zijn uiteindelijk ook gewoon mensen die beslissingen nemen op basis van sentiment en een paar ideeën. Daar kan de geschiedschrijving van de klimaatcrisis echt wat bijdragen. Vanuit een natuurwetenschappelijk perspectief zien we vooral dat er steeds meer CO2 wordt uitgestoten, maar hebben we geen zicht op de veranderingen die daaronder plaatsvinden. Vanuit de geesteswetenschappen weten we: het is niet dezelfde soort uitstoot en we hebben nu niet met dezelfde politieke constellaties te maken als in de jaren 90.
‘Dat is belangrijk om het gesprek open te breken. Er is niet één route van het verleden naar het heden, alles verschuift voortdurend en daarin hebben mensen veel te kiezen. Beslissingen van individuele bedrijven, activisten en politici doen er dus echt toe in hoe de geschiedenis vorm krijgt. Wat de geschiedschrijving kunnen we loskomen van een soort van groef: het idee dat alles altijd dezelfde kant op beweegt. Klimaatgeschiedenis laat zien dat dingen ook heel plots kunnen veranderen, op een manier die je niet had zien aankomen. Dat kan op een gekke manier ook een soort troost kan zijn. Dat gevoel heb ik in m’n donkere dagen ook wel echt nodig, haha.’
Wat zegt de klimaatgeschiedenis over Nederland?
‘Dat is een vraag waar ik zelf nog veel over nadenk en ik heb vooralsnog een paradoxale conclusie. Nederland heeft al heel lang een nauwe band met de fossiele industrie. Shell was een van de bedrijven waar Nederland trots op was. Het ging zelfs zo ver dat Nederlandse diplomaten een tijd lang stage liepen bij Shell om het “Nederlands belang” te leren kennen. Tegelijkertijd was Nederland eind jaren 80, begin jaren 90 best ambitieus op het gebied van klimaatbeleid.’
‘Wat ik typisch vind voor Nederland is de neiging om van twee walletjes te willen eten. Ik vergelijk het Nederlandse milieubeleid vanaf de jaren 70 dan ook vaak met een ecoduct. Aan de ene kant heeft Nederland een vergaande aandacht voor milieuproblemen en is ze zich heel bewust van de risico’s van onze levensstijl op het milieu. En tegelijkertijd wil Nederland de fundamenteel noodzakelijke keuzes niet maken. In plaats daarvan legt Nederland een ecoduct over de snelweg. Dan kan die snelweg misschien zelfs nog wat breder en kan de wolf tóch naar de Veluwe.’
