Veel ophef rondom roerstaafje waarmee chemici al decennia hun reacties mengen
De afgelopen maanden ontstond er in de wetenschap veel ophef over de roervlo, het magnetisch staafje waarmee organisch chemici al decennialang reacties mengen. Het zou geen enkele functie hebben. UvA-hoogleraar Timothy Noël las de studie – die op sociale media bijval kreeg – met verbijstering en waarschuwt voor de gevaren. ‘Dit is fake news in de chemie.’
De roervlo – op het eerste gezicht een onschuldig staafje dat via een magnetische plaat een vloeistof in beweging brengt in het scheikundig laboratorium – veroorzaakte de afgelopen maanden aardig wat oproer. Het gebruik van de roervlo is al decennia een no brainer in de synthetische chemie, het vakgebied dat draait om het maken van nieuwe stoffen door middel van chemische reacties. Een chemische reactie verloopt nu eenmaal sneller wanneer stoffen gemengd worden.
Maar begin september gooiden Chinese chemici de knuppel in het hoenderhok: de roervlo zou nauwelijks tot geen bijdrage hebben aan een chemische reactie. En zelfs beter achterwege gelaten kunnen worden, omdat de staafjes voor verontreinigingen zouden kunnen zorgen door eerder gebruik. Daarna volgde het andere uiterste: de roervlo bleek juist wél gevolgen te hebben voor de uitkomst van de reactie, zeiden Russische onderzoekers. Zij waarschuwden voor de gevolgen die verschillen in het roeren zouden hebben voor de reproduceerbaarheid.
Fake news
Bij Timothy Noël, hoogleraar flowchemie aan de UvA en opgeleid als ingenieur, haalden de publicaties het bloed onder de nagels vandaan. Hij noemt de publicaties ‘je reinste flauwekul’ en ‘fake news in de chemie’. Volgens Noël zijn organisch chemici zich niet altijd bewust van de wis- en natuurkundige principes die ten grondslag liggen aan het uitvoeren van reacties. In september brandde ook op sociale media de discussies los en zag hij dat de artikelen bijval kregen van andere chemici in het veld.
Reden voor Noël om samen met zijn studenten binnen 24 uur een artikel neer te pennen waarin ze de vloeistofmechanica achter het roeren van een reactiemengsel uitvoerig uit de doeken doen. Ook onderzoekers van de TU Eindhoven en de Universiteit Maastricht werkten mee. Afgelopen week verscheen dat artikel in het vakblad ACS Publications.
Ontploffing
‘Chemische reacties uitvoeren zonder roervlo kan in het geval van snelle of exotherme reacties – waarbij warmte vrijkomt – zelfs gevaarlijk kan zijn,’ vertelt Noël aan de telefoon. ‘Op kleine schaal kom je daar misschien mee weg, maar op kiloschaal of industriële schaal niet en kan het tot ontploffingen leiden.’ Het enige geval waarin een roervlo overbodig is, is als menging van het reactiemengsel al spontaan optreedt door diffusie – denk aan een suikerklontje dat oplost in je thee – en sneller optreedt dan de reactie duurt.
Nu, vier maanden later is de pre-print van Noël ook gepubliceerd in een wetenschappelijk tijdschrift. ‘Ik ben blij dat we hier aandacht voor hebben gekregen en dat het in een tijdschrift staat met een hogere rating dan die van de oorspronkelijke publicatie,’ aldus Noël. Of de discussie daarmee nu gesloten is? ‘Goh, dat zullen we moeten zien,’ reageert Noël nuchter. ‘Het is waarschijnlijk wachten op de volgende onderzoeksgroep die zich weer over de werking van de roervlo gaat buigen.’
