Jaaropening | Van maatschappelijke relevantie, verlos ons heer!
In het evangelie van het nieuwe UvA Instellingsplan is de redenering dat de maatschappij ons minder ziet staan en minder waardeert, en dat universiteiten daarom meer naar de maatschappij toe moeten bewegen. Emeritus hoogleraar Nederlandse taalkunde Fred Weerman vindt dat hier nogal wat op af te dingen is.
Dat een kerk in gebruik is als Aula van de UvA kan niemand ontgaan, maar tegelijkertijd is er bij een Dies of een Opening Academisch Jaar doorgaans weinig dat aan een kerkdienst doet denken. Opvallend genoeg kreeg ik dit jaar wél dat gevoel in de Oude Lutherse Kerk. Niet omdat de jaaropening op 31 augustus de bezoeker terug deed denken aan protestantse saaiheid van ellenlange preken van weleer, maar eerder doordat de dienst de gedaante kreeg van moderne varianten ervan.
Met een swingend en vrolijk gospelkoor, soulklanken, een korte speech van de voorganger en positieve getuigenissen werd het nieuwe UvA Instellingsplan gelanceerd. Kernwoord is: Samen! We gaan samen aan de slag. Met elkaar, met Amsterdam, met de maatschappij, met de wereld. De zaal zong en klapte mee, zittend en soms staand. Misschien nog niet allemaal zo synchroon als het koor, maar het enthousiasme en de goede wil was er.
Zurigheid
Het is makkelijk om hier cynisch over te doen (‘samen voor ons eigen’ om Koot en Bie te citeren), maar eerlijk is eerlijk: na alle zurigheid van door acties onderbroken bijeenkomsten van de laatste jaren had dit ook wel wat. In plaats van het een gotspe te vinden dat Amsterdamse partners zoals de gemeente menen dat wij naar binnen gericht zijn, zijn we dan voor even ook graag bereid om de balk in het eigen oog weg te nemen en samen aan de slag te gaan.
Toch gaat er meer en meer iets wringen in het evangelie van het instellingsplan, dat eerder ook al zichtbaar werd in de nieuwe onderwijsvisie. Kort en goed is de redenering dat de maatschappij ons minder ziet staan en minder waardeert, en dat wij daarom meer naar de maatschappij toe moeten bewegen. Ik denk dat hier nogal wat op af te dingen is.
Ja, het klopt dat niet iedereen evenveel waardering heeft voor de wetenschap, zeker niet in de politiek, en zeker niet voor de UvA. Ingewikkelder is de vraag te beantwoorden of dat vroeger echt zoveel anders was. In ieder geval wordt het nu vocaler geuit. Overigens geldt deze houding voor alle instituties. Universiteiten komen er nog relatief goed vanaf. Dat het een generiek probleem is dat alle instituties treft, doet je al aarzelen of een eenrichtingsbeweging voor één institutie (‘de universiteiten meer moeten meer bewegen naar de maatschappij’) werkt.
Dat wordt nog duidelijker als we meer focussen op wie dat gebrek aan vertrouwen vooral etaleren. Als we het maatschappelijk en politiek proberen te duiden, zit dat wantrouwen vooral bij diegenen die niet theoretisch zijn opgeleid en die zich bevinden aan de (uiterste) rechterkant van het politiek spectrum. Het is deze pool die wetenschappelijk onderbouwde stellingen ten aanzien van bijvoorbeeld klimaat, stikstof en migratie weigert te accepteren.
Mona en Geert
Zou het werkelijk zo zijn dat dit verandert als de UvA meer naar de maatschappij beweegt? Zien we Mona en Geert ooit supporters worden van de UvA? Het lijkt me geen wilde gok dat in dit geval de waardering op z’n best verandert als wetenschappelijk onderzoek de rechtse visies alsnog bevestigt. Ik kan me echter niet voorstellen dat deze uitkomst het vooropgezette doel is van het instellingsplan. Als de gedacht is dat er meer vertrouwen zal ontstaan als meer mensen theoretisch worden opgeleid, volstaat de status quo. Immers, het wantrouwen is juist in de praktisch opgeleide groep veel geringer.
Ook als de oplossing niet werkt, zou je nog kunnen zeggen: baat het niet dan schaadt het niet, we doen in elk geval iets dat ontegenzeggelijk de trend is, in feite alle jarenlang. Ik vrees echter dat verder bewegen naar de maatschappij juist averechts werkt. Het sterke punt van de universiteit is immers altijd geweest dat zij onafhankelijk is van de maatschappij. Dat zij een vrijplaats biedt om na te denken en onderzoek te doen voor wie de wereld wil proberen te begrijpen.
Kapers op de kust
Natuurlijk betekent dat niet dat er geen enkele band is met de maatschappij. Studenten, docenten en onderzoekers komen niet van mars. Zij nemen hun vragen en hun engagement mee. Cruciaal is evenwel dat zij vrij zijn en niet verder beperkt moeten worden door extern opgelegde vragen. Er zijn al te veel kapers op de kust die de wetenschap voor hun eigen karretje willen spannen. De universiteit zou deze vrijplaats bij uitstek moeten verdedigen.
Zijn het alleen wetenschappers die er zo over denken? Ik denk het niet. Juist het feit dat de wetenschap relatief goed scoort in vergelijking met andere instituties wijst op waardering en krediet. Het is zo bezien precies omgekeerd. Wie danst naar de pijpen van de maatschappij zal dit krediet (verder) verspelen. Zolang je het eens bent met het achterliggende belang, ben je wellicht enthousiast, maar er zijn nu eenmaal meerdere belangen. Ik denk dat de irritaties die her en der bestaan over de rol die universiteiten spelen daarom eerder zijn ontstaan door een teveel aan maatschappelijke gerichtheid dan door een tekort. Bij een volgende dienst in de Oude Lutherse Kerk zou ik daarom willen pleiten voor een koerscorrectie: van maatschappelijke relevantie, verlos ons heer!
Fred Weerman is neerlandicus, oud-decaan van de Faculteit der Geesteswetenschappen en voormalig directeur van de UB.
