Han van der Maas | De zelfopgelegde hokjesgeest in de wetenschap blijft me verbazen
Columnist Han van der Maas wordt in september directeur bij het Institute for Advanced Study (IAS). Het staat bekend als een elitair bolwerk, maar dat klopt niet helemaal: het instituut biedt juist veel ruimte voor samenwerken. ‘Echte doorbraken komen vaak voort uit het gebruik van technieken en modellen uit andere wetenschappen.’
De UvA viert deze week het tienjarig bestaan van het Institute for Advanced Study (IAS). Oprichter Peter Sloot heeft het IAS gemodelleerd naar beroemde voorbeelden zoals het Institute for Advanced Study in Princeton en het Santa Fe Institute in New Mexico. Ik ben vanaf de start bij dit instituut betrokken geweest en zal in september Huub Dijstelbloem opvolgen als directeur.
Wat maakt dit soort instituten zo interessant en waardevol? Dat kan ik het beste uitleggen aan de hand van de balans tussen exploratie (rondneuzen) en exploitatie (uitmelken), concepten die nu in veel onderzoeksterreinen centraal staan. In ‘reinforcement learning’, een van de pijlers van moderne AI, is de balans tussen exploratie en exploitatie zelfs cruciaal. Maar dat geldt evengoed in het werk van een wetenschapper. Te veel nadruk op alleen exploratie of exploitatie heeft evidente nadelen, maar de balans vinden is lastig. In het algemeen geldt dat in disciplinair georiënteerde onderzoeksgroepen de nadruk op exploitatie ligt: er moet geproduceerd worden! Wetenschappelijke artikelen en afgestuurde studenten zijn onze broodjes. We moeten bakken, er moet data verzameld worden, er moeten tentamens worden opgesteld en subsidieaanvragen geschreven worden, en daar is op zich niks mis mee. Er moet brood op de plank!
Hokjesgeest
Maar de ruimte voor exploratie komt vaak in het geding. De opkomst bij lezingen is vaak matig en bijscholing onder academici is zeldzaam. Interdisciplinaire exploratie is nog lastiger. De zelfopgelegde hokjesgeest in de wetenschap blijft me verbazen. Ook in mijn afdeling Psychologie, met zes programmagroepen, gaat men zelden naar lezingen op een andere verdieping.
Er kunnen natuurlijk goede redenen zijn voor een focus op exploitatie en een focus op een sterk disciplinaire benadering. Soms heeft een onderzoeksgebied het tij mee: er zijn nieuwe doorbraken, er zijn nieuwe technieken beschikbaar en de onderzoeksagenda is voorlopig helder. Bovendien er is internationale concurrentie, opschieten dus! Het huidige AI-onderzoek is een goed voorbeeld. Maar in veel onderzoeksgebieden is sprake van een impasse als het gaat om de fundamentele vragen van het gebied, en ook de toepassing op maatschappelijke problemen.
Juist dan is exploratie, en vooral interdisciplinaire exploratie essentieel. Echte doorbraken komen vaak voort uit het gebruik van technieken en modellen uit andere wetenschappen. Zelf heb ik veel tijd besteed aan het bestuderen van de mathematische ecologie en de statistische fysica. Dat heeft geleid tot een flink aantal nieuwe publicaties in de psychologie. Of dit tot echte doorbraken leidt, valt nog te bezien, maar zonder het IAS en mijn lidmaatschap van het Santa Fe Institute was deze exploratie niet mogelijk geweest.
Verrassende gesprekken
De juiste balans is niet alleen een wetenschappelijke afweging, maar ook een persoonlijke. Afhankelijk van het stadium van de wetenschappelijke carrière kan die balans sterk verschuiven. Het IAS staat bijvoorbeeld ook open voor fellowships, wel of niet als onderdeel van een sabbatical, van UvA-medewerkers zelf. Met jonge kinderen is een verblijf elders in de wereld vaak lastig, en biedt het IAS een goed en flexibel alternatief.
Er is alle ruimte om workshops te organiseren en wetenschappers en niet-wetenschappers met zeer verschillende achtergronden bij elkaar te brengen. Ik besef dat de naam van het instituut enigszins elitair kan overkomen, maar dat is niet de praktijk. Het IAS is een vrijplaats voor interdisciplinaire exploratie. Tijdens de lunch ontmoet je onderzoekers uit zeer uiteenlopende disciplines, wat leidt tot verrassende gesprekken over allerlei wetenschappelijke thema’s.
Dus bij een acute aanval van interdisciplinaire exploratiedrang, bel het IAS!
