Thijs Bol deed 15 jaar onderzoek naar ongelijkheid: ‘We zijn gaan geloven dat succes maakbaar is’
Succes is een keuze, en falen dus ook. De afgelopen decennia zijn we steeds sterker gaan geloven in de maakbaarheid van succes, blijkt uit onderzoek van Thijs Bol. Met zijn nieuwe boek De maakbaarheidsmythe wil de UvA-hoogleraar sociologie een tegengif bieden. ‘De invloed van toeval is veel groter dan we denken.’
‘Ik hou eigenlijk helemaal niet van foto’s.’ Socioloog Thijs Bol staat op woensdagochtend op de uitgestorven binnenplaats van het Spinhuis. ‘Televisie is prima, dan heb je wat te doen. Op foto’s weet ik nooit hoe ik moet kijken. Zet me maar ergens neer.’
De fotograaf zet hem voor de glazen wand waar ooit de Common Room zat, de thuisbasis van de studie sociologie en antropologie aan de UvA. Als derdejaars sociologiestudent stond Bol er achter de bar. ‘Het was heel kneuterig ingericht, met Afrikaanse kunst aan de muur en Kitsch Kitchen-kleedjes op tafel. We verkochten broodjes en koffie voor ongeveer niets. Docenten en hoogleraren kwamen er ook. Op donderdagavond werd er gedanst.’
Thijs Bol (1985) werd geboren op Texel en behaalde in 2008 zijn master sociologie aan de UvA. Na zijn promotie aan de UvA in 2013 ging hij werken als universitair docent. In 2023 werd hij benoemd tot hoogleraar in de sociologie.
Het was daar dat Bol, de koffiekan nog in de hand, gevraagd werd om een werkgroep te geven omdat er een docent was uitgevallen. De rest is geschiedenis: inmiddels is Thijs Bol hoogleraar in de sociologie aan de UvA, een positie die hij op zijn 38ste bereikte.
Collega’s feliciteerden hem met ‘goed gedaan’, en ‘welverdiend’. Bol denkt daar anders over. Toeval speelt namelijk een veel grotere rol in succes dan we denken, zegt Bol, die al vijftien jaar onderzoek doet naar kansenongelijkheid. Hij schreef er een boek over, De maakbaarheidsmythe, dat op 10 november verschijnt bij uitgeverij Das Mag.
Thijs, mag ik je feliciteren met je nieuwe boek?
‘Zeker mag je me ermee feliciteren. Al is het natuurlijk wel dubbel. Of dit boek een succes wordt, hangt voor een deel af van het boek dat ik heb geschreven, maar voor een nog veel groter gedeelte van dingen waar ik helemaal geen invloed op heb. Of mensen het oppikken, of er veel andere boeken zijn met hetzelfde thema: die invloed is veel groter.’
Toch feliciteren we elkaar op platforms als LinkedIn voortdurend met dit soort ‘successen’, beschrijf je in je boek. Kunnen we daar dan beter mee ophouden?
‘Dat denk ik niet, al mag er wat mij betreft op LinkedIn best wel wat minder gefeliciteerd worden. Het hele bestaansrecht van LinkedIn is dat mensen heel humbled presenteren wat ze bereikt hebben en andere mensen hen daarmee feliciteren. Daarvan kun je je afvragen hoe oprecht dat allemaal nog is. In mijn ogen wordt dat vooral oersaai.’
‘Ik denk niet dat het erg is om iemand oprecht ergens mee te feliciteren als ze iets bereikt hebben. Het is niet zo dat mensen die succes hebben, daar niet hard voor hebben gewerkt of geen talent hebben. Het is wel heel vaak zo dat mensen die net zoveel talent hebben en net zo hard gewerkt hebben, niet op die plek terechtkomen. Daar zit de onrechtvaardigheid in.’
‘De consequenties die we aan felicitaties verbinden zoals “jij hebt het echt verdiend”, of “alleen jij kunt dit zo goed”, vind ik al een stuk moeilijker. Hoezo, heeft iemand anders het niet verdiend dan? Daar zit meer mijn huivering. We moeten stoppen met elke prestatie welverdiend te noemen. Toeval speelt namelijk een veel grotere rol in succes dan ons eigen handelen, blijkt uit onderzoek.’
Die boodschap verkondigde je ook al eerder in landelijke media. Waarom nog dit boek?
‘Die interviews gingen vooral over de rol van toeval in succes. In dit boek richt ik me op de maakbaarheidsgedachte. Hoe kan het zijn dat we steeds meer in de maakbaarheid van succes zijn gaan geloven? En wat is het alternatief?’
‘Als ik de Bruna inloop op het station, dan liggen er primair zelfhulpboeken waar uitgelegd wordt hoe je je leven een andere kant op kunt duwen. Met een simpel stappenplan is een afgetraind lichaam of een opgeruimd huis binnen handbereik. Van een boek als Master Your Mindset werden al meer dan 300.000 exemplaren verkocht.’
‘De helft van de mensen uit de generatie van mijn vader, geboren in de jaren 40, geloofde dat succes tot stand komt door hard werken en ambitie. Van mijn generatie gelooft 75 procent van de mensen dat.’
‘Ik merk het ook aan mijn twee zoontjes. Mijn oudste zoon, Ezra, gaat nu naar de middelbare school en wordt veel meer geconfronteerd met het maakbaarheidsdenken dan ik op die leeftijd. Toen werd de mobiele telefoon net geïntroduceerd en kreeg je wel wat mee, maar dat was wel minder intens dan nu met TikTok en Instagram. De boodschap van maakbaarheid klinkt dus steeds luider en ik hoop daar met mijn boek een heel klein deukje in te slaan.’
Is een boek de juiste manier om jongeren te bereiken?
‘Als je kijkt naar ideeën die invloed hebben gehad, dan zit daar vaak een boek achter. Onze ideeën over vermogensbelasting versus arbeid komen van het boek Capital in the Twenty-First Century van Thomas Piketty (dat laat zien dat de waarde van bezittingen op lange termijn sneller groeit dan de economie en salarissen red.). Dat boek heeft niemand gelezen, maar wel iedereen in de kast staan. Ik geloof dus wel in de waarde van boeken als benchmark voor een alternatief verhaal, ook als niet iedereen dat leest.’
‘Zelf denk ik dat er onder de jongere generatie juist weer meer behoefte is om in rust een lang verhaal te lezen, als reactie op de vluchtigheid. Op Harvard stonden studenten de afgelopen maand in de rij voor een vak over oude klassiekers. Wat ze daar gingen doen? Heel veel lezen, nadenken en schrijven. Juist in een samenleving waarin alles kunstmatig snel gemaakt kan worden, denk ik dat er bij jongeren een behoefte is om ergens dieper in te duiken en meer te leren over hoe de wereld in elkaar zit.’
Wat is het probleem met het geloof in maakbaarheid?
‘Op het moment dat we geloven dat succes maakbaar is, dan wordt succes een keuze en falen je eigen verantwoordelijkheid. Dan gaan we ook anders kijken naar mensen die aan de verkeerde kant van de streep zijn beland.’
‘Terwijl, die mensen zijn daar heel vaak beland door botte pech. Omdat ze in het verkeerde gezin zijn geboren, of door toevallige dingen die in hun leven zijn gebeurd die buiten hun invloed liggen. Dat verhaal is belangrijk, omdat het er hopelijk ook toe leidt dat we op een andere manier naar die groep gaan kijken.’
‘Ook zorgt de maakbaarheidsgedachte voor een hoge prestatiedruk bij jongeren, die bezig zijn hun leven vorm te geven. Ze moeten een goede relatie hebben, een zingevende én goedbetaalde baan, vriendschappen onderhouden én er leuk uitzien: die druk is enorm.’
Wat is het alternatief voor het geloof in maakbaarheid?
‘In het boek maak ik de grap, het zou wel relaxed zijn om ook daarvoor een stappenplan te hebben. Dat stappenplan is er niet. Wel geef ik een richting aan in het boek. Ten eerste haalt de boodschap: het leven is niet zo maakbaar, al wat druk van de ketel. Al ligt de oplossing niet bij het individu.’
‘Uiteindelijk is het een verdelingsvraagstuk. Er is ongelijkheid: sommige mensen verdienen weinig geld, omdát andere mensen heel veel geld verdienen. Dus op dit moment maakt het gewoon heel veel uit of je dat huis of die baan krijgt ja of nee, omdat daarmee de ongelijkheid tussen mensen groter wordt.’
Dus? Moeten we een vermogensgrens instellen?
‘Bijvoorbeeld. Dat soort maatregelen kun je uiteindelijk alleen afdwingen door collectieve, politieke actie. Heel concreet, de vermogensbelasting is nog altijd niet aangepast in Nederland. De reden daarvoor komt voort uit het geloof in maakbaarheid: mensen met grote vermogens denken: wij hebben dat verdiend.’
‘Terwijl we weten dat het niet waar is: meer geld leidt tot meer geld. Grote, deels “onverdiende” vermogens kun je extra belasten en dat geld investeren in publieke voorzieningen waar iedereen wat aan heeft. Zodat iemand die geboren is in een gezin waar het minder is, alsnog de kansen krijgt om wat moois van het leven te maken. En als dat niet lukt, dat er dan een sociaal vangnet is. Dat klinkt wel een beetje activistisch nu.’
Nou ja, het is een links verhaal.
‘Ja, dat vind ik altijd een beetje een irritant punt. Als je hier met een klimaatwetenschapper had gezeten, die had gezegd, de aarde warmt op door fossiele brandstoffen en daar moeten we wat tegen doen, dan had je niet gezegd: wat een links verhaal. Dan had je gezegd, jij hebt onderzoek gedaan en op basis daarvan heb je je mening ergens op aangepast. Ik zie dat bij mijn onderzoek niet anders. Ik heb hier vijftien jaar onderzoek naar gedaan – samen met heel veel anderen – en dit is de logische uitkomst van het onderzoek.’
Zal ongelijkheid nu voor altijd je onderwerp blijven?
‘Ja, ik denk het wel. Ik heb nog wel bijna dertig jaar te gaan. Verschrikkelijk. Zet dat er maar niet in. Heel leuk! Maar soms denk ik wel, wat ga ik nu nog doen? Toch denk ik dat ik altijd gefascineerd zal blijven door de heel basale vraag: waarom hebben sommige mensen veel en andere mensen weinig? Hoe kijken we daarnaar en hoe verantwoorden we dat? Maar vraag het me over tien jaar nog eens, misschien bestudeer ik dan wel vliegtuigen.’
