Volgens UvA-gastspreker Martin Shaw vertoont Israël al decennia genocidale trekken
Dinsdag geeft Martin Shaw een gastcollege bij het Amsterdam Centre for Middle Eastern Studies. Volgens de socioloog, die al vroeg sprak van een genocide in Gaza, vertoonde Israël ook de afgelopen decennia al op verschillende momenten genocidaal gedrag. Hoe kijkt hij naar hoe de UvA de afgelopen jaren met dit dossier is omgegaan?
‘Een van de eerste wetenschappers die de vernietiging van de Palestijnse samenleving in Gaza als genocide erkende.’ Met die omschrijving wordt Martin Shaw – emeritus-hoogleraar internationale betrekkingen en politiek aan de universiteit van Sussex – op de site van het Amsterdam Centre for Middle Eastern Studies (ACMES) van de UvA aangekondigd. De socioloog neemt komende dinsdag 3 november het jaarlijkse door het ACMES georganiseerde gastcollege in de Lutherse Kerk voor zijn rekening.
U was een van de eerste wetenschappers die sprak van een genocide in Gaza. Hoe kijkt u vanuit die positie naar de worsteling waar universiteiten als de UvA de afgelopen jaren mee te maken hebben gehad bij het innemen van een positie?
‘Ik ben te gast aan de UvA en weet niet zo heel precies hoe dit onderwerp hier aan de universiteit heeft gespeeld. Daarom zou ik het handelen van de UvA liever niet al te direct becommentariëren. Maar in algemene zin kan ik wel zeggen dat het me is opgevallen hoe terughoudend universiteiten de afgelopen drie jaar zijn geweest in het erkennen van de genocide. Het is kritische onderzoekers vaak moeilijk gemaakt om zich hierover uit te spreken. Ik heb zelf ook meegemaakt dat de pro-Israëlische krachten binnen universiteiten mijn lezingen als controversieel beschouwden en mijn colleges het liefst hadden willen annuleren.’
Om een concreet voorbeeld te geven van de situatie aan de UvA: in februari van 2024 zei de UvA de banden met Israël niet te willen verbreken omdat dat ‘ook het verbreken van relaties met onderzoekers die de kritische stem in Israël vertegenwoordigen’ zou betekenen. Hoe kijkt u naar die argumentatie?
‘Ook hierop geef ik liever in iets bredere zin antwoord. De aanklacht tegen Israël is dat het probeert de Palestijnse gemeenschap in Gaza in z’n geheel te vernietigen. Die beschuldiging wordt nu breed ondersteund door instanties als Amnesty International en de grote meerderheid van de genocidewetenschappers. Dat betekent dat instituties, waaronder universiteiten, adequaat moeten reageren. Genocide is een serieuze, fundamentele misdaad, met genocidale staten onderhoud je dus geen banden. Een volledige boycot, in lijn met waar Palestijnse organisaties om vragen, is daarom de beste oplossing.’
Tot die boycot ging de UvA over in oktober van 2025, toen de universiteit uitsprak alle samenwerkingen met Israëlische instellingen te willen stoppen, omdat werd ‘geconstateerd dat er steeds meer bewijs is dat er sprake is van een genocide in Gaza’. Was de UvA daarmee op tijd?
‘Zelfs als ik zou vinden dat die beslissing te laat is genomen, kan ik het besluit alleen maar aanmoedigen. En misschien had het eerder kunnen gebeuren, maar ik denk dat we dit vooral moeten zien als een leerproces voor de instituten. Uiteindelijk is het toch een stap vooruit.’
In juni van 2025 sprak toenmalig CvB-voorzitter Peter-Paul Verbeek nog van ‘genocidaal geweld’. Hoe kijkt u naar het gebruik van die term?
‘Als we kijken naar de juridische definitie van de term genocide, dan houdt die in dat er daden worden gepleegd met de intentie een etnische of nationale groep te vernietigen. Juridisch gezien is genocidaal geweld dus per definitie genocide en is er geen verschil. Echter, als we het sociologisch bekijken, is er wél een verschil. Genocidaal geweld refereert over het algemeen aan wat beperktere incidenten, die op kleinere schaal gebeuren of van kortere duur zijn. Wat er in Gaza gebeurt, is dan ook een volwaardige genocide en moet als zodanig benoemd worden.’
Waarom is dat zo belangrijk?
‘Genocide is de internationaal erkende term voor wat daar gebeurt. Wetenschappers en de Verenigde Naties hebben geconcludeerd dat dat het juiste woord is om te gebruiken.’
Zelf spreekt u al veel langer van een genocide, die begon volgens u niet in 2023?
‘Ik beargumenteer dat er in Palestina al eerder sprake was van een genocide, inderdaad. Het Zionistische project is al min of meer vanaf de stichting van Israël gericht op het deels of volledig elimineren van de Palestijnse gemeenschap daar. Voor 2023 gebeurde dat natuurlijk nog niet zo vernietigend of op zo’n grote schaal, dus er is sindsdien zeker sprake geweest van een serieuze escalatie, maar je zou absoluut kunnen beargumenteren dat de Nakba De massale verdrijving van Palestijnen in 1948.van 1948 al kan worden gecategoriseerd als genocide of mass expuslion.’
Zegt u daarmee dat er al sinds 1948 sprake is van een onafgebroken genocide?
‘Zo zou ik het niet precies willen verwoorden. Het is niet zo dat die hele geschiedenis één grote genocide is, maar in het handelen van Israël zit wel een continu genocidaal element: de neiging om Palestijnse gemeenschappen te elimineren. In 1948 gebeurde dat op grote schaal, daarna is dat op lokaal niveau en op veel kleinere schaal blijven gebeuren. Nu gebeurt het in Gaza weer op zeer grote schaal.’
Iemand die met deze boodschap de wereld over gaat, zal ongetwijfeld te maken krijgen met beschuldigingen van antisemitisme. Hoe reageert u op dergelijke beschuldigingen?
‘Ik ben daar inderdaad wel eens van beschuldigd. In zo’n geval reageer ik door uit te leggen dat mijn standpunt niets met Joodse mensen te maken heeft. Ik ben gewoon tegen genocide, door wie die ook wordt gepleegd, en ik ben vóór mensenrechten. Ik spreek me ook uit tegen de genocide in Soedan of Myanmar.’
Uw lezing bij het ACMES van komende dinsdag staat in het teken van ditzelfde onderwerp. Wat is de belangrijkste boodschap van dat college?
‘Twee jaar geleden heb ik een college gegeven bij het NIOD. Toen probeerde ik nog vooral duidelijk te maken dat er daadwerkelijk een genocide plaatsvond in Gaza. Dit keer is er ruimte voor een andere invalshoek, omdat de consensus inmiddels meer overeenkomt met wat ik toen probeerde uit te leggen. Daarom ga ik nu in op de manieren waarop de genocide van het heden zich verhoudt tot de geschiedenis van Palestina in de afgelopen eeuw.’
