‘Ik leer van Olena hoe het is om een historicus in oorlogstijd te zijn’
De grootschalige inval van Rusland in Oekraïne bracht veel onderzoekers op de vlucht. Een onzichtbaar netwerk van mentoren, opgericht aan de UvA, helpt deze onderzoekers een nieuw leven op te bouwen. ‘Er is wanhoop, maar we zijn eraan gewend geraakt.’
Halverwege het gesprek wordt UvA-historicus Jouke Turpijn overladen met complimenten. ‘Ik ben heel dankbaar dat ik weer op hetzelfde niveau over geschiedenis kan praten,’ zegt de uit Oekraïne gevluchte historicus Olena Prykhodon. ‘Jouke heeft een hoog niveau van professionaliteit als academicus en is een heel goed mens.’
.jpg)
‘That makes me humble,’ reageert Turpijn, zichtbaar ongemakkelijk van zoveel dankbaarheid. Het is de tweede keer dat mentor Turpijn en mentee Prykhodon elkaar ontmoeten op het kantoor van Turpijn in het Bushuis. Na de eerste ontmoeting in oktober 2025 verliep de communicatie vooral per mail.
Turpijn en Prykhodon kwamen in contact via het mentorennetwerk van de University of New Europe (UNE). Een solidariteitsnetwerk, opgericht door voormalig UvA-hoogleraar Slavische literatuur en cultuur Ellen Rutten, dat studenten, onderzoekers, kunstenaars en vrijdenkers uit risicogebieden een duwtje in de rug wil geven. Vijf jaar na de oprichting van het netwerk zijn er nog altijd actieve samenwerkingen. UvA-mentoren en mentees blikken terug.
Doomsday
De eerste maanden na de grootschalige inval van Rusland in Oekraïne in februari 2022 verliepen chaotisch, herinnert UvA-docent Hebreeuwse taal en cultuur Yaniv Hagbi zich. ‘Het was vlak na de pandemie; er heerste een gevoel van doomsday. Docenten, studenten: iedereen wilde helpen. Niet door een tientje te geven, maar door kleding in te zamelen en mensen een slaapplaats aan te bieden. Als ik terugkijk zie ik hoe geweldig mensen elkaar toen geholpen hebben. Je deed wat je kon.’
UNE bracht structuur aan in die chaos via het mentorennetwerk en door mentoren professionele ondersteuning te biede nin de vorm van workshops, online spreekuren en een database met informatie. Gevluchte onderzoekers en kunstenaars – voornamelijk uit Oekraïne, maar ook Russen, Belarussen en onderzoekers uit andere landen – werden gekoppeld aan een mentor in een vergelijkbaar vakgebied aan een andere universiteit. In totaal zijn er zo’n vijfhonderd koppels van mentor en mentee, 51 daarvan zijn verbonden aan de UvA. Oprichter Ellen Rutten putte daarvoor ook uit haar eigen netwerk, reden waarom veel mentoren van UNE geesteswetenschappers, sociale wetenschappers en Slavisten zijn.
Een groot deel van de mentorparen was vooral in de eerste, chaotische maanden na het uitbreken van de oorlog actief. Een uit Kyiv gevluchte Oekraïense onderzoeker verbleef zes weken bij Hagbi in huis. Ze hielp hem bij het vak Joodse filosofie.
Het contact tussen sommige mentorparen kwam nooit van de grond. Zo werd Turpijn in eerste instantie gekoppeld aan een Russische geschiedenisstudent waar hij meerdere e-mails naar verstuurde maar geen respons op kreeg.
Weer andere mentorschappen resulteerden in gezamenlijke wetenschappelijke publicaties, een gastdocentschap of een tijdelijke positie. Zoals Oksana Kononchuk, die in 2022 vanuit Kyiv naar Amsterdam vluchtte en – na het leggen van contacten via het mentornetwerk – werd aagesteld als UvA-docent Oekraïense taalvaardigheid.
Vanaf nul beginnen
De Oekraïense Olena Prykhodon vluchtte na het uitbreken van de oorlog met haar kinderen naar Nederland. Op haar universiteit in het noorden van Oekraïne, tegen de grens van Rusland, kon ze alleen blijven werken als ze daar bleef wonen. ‘Maar dat zou betekenen dat mijn kinderen alleen online les konden krijgen of in een schuilkelder.’
Eenmaal in Nederland vond ze werk op een school in Den Haag als kunstlerares. De eerste jaren vlogen voorbij. ‘Je moest vanaf nul beginnen,’ vertelt ze. ‘Je brengt je kinderen naar school en gaat naar je werk, elke dag opnieuw. Je kunt geen plannen maken voor de lange termijn, het is een tijdelijke situatie.’
Inmiddels is ze 4,5 jaar in Nederland en duurt die tijdelijke situatie nog voort. Prykhodon: ‘Mijn kinderen zijn inmiddels langer hier dan ze in Oekraïne zijn geweest. Voor hen is Nederland thuis. Voor mij is dat lastiger, ik heb hier niet het sociale netwerk dat ik heb in Oekraïne.’
Via het mentorennetwerk kwam ze afgelopen oktober in contact met Turpijn. Sindsdien hebben ze regelmatig contact over mogelijke banen en de obstakels waar je tegenaan loopt als je in een nieuw land een leven wil opbouwen. ‘Het gaat niet alleen over carrière, het is ook menselijke steun.’
Uitvinden
‘Zeggen dat je wilt helpen is gemakkelijk, echt kunnen helpen is ingewikkelder,’ zegt Turpijn. Via een contactpersoon bij de Koninklijke Militaire Academie in Breda ontstond het idee om officieren in opleiding te onderwijzen over de taal en geschiedenis van Rusland. ‘De perfecte baan voor de perfecte persoon met een perfecte timing.’ Dat ging uiteindelijk niet door omdat het ministerie van Defensie geen mensen aanneemt van buiten de EU van wie ze de voorgeschiedenis niet of moeilijk kunnen checken.
Ook volgens UvA-filosoof Yolande Jansen was het op het begin ‘heel erg uitvinden’ hoe je kon helpen. Zij kwam in contact met de Russische filosoof en activist Petr Safronov uit Moskou. Hij werd op de eerste dag van de oorlog gearresteerd door de politie vanwege zijn activisme tegen het Russische regime.
‘Met heel veel kunst-en-vliegwerk hebben we uiteindelijk net genoeg werk voor hem geregeld om hem hierheen te kunnen halen,’ zegt Jansen. Dat ging om 25.000 euro financiering van het Scholar Rescue Fund en 25.000 euro voor een onderzoeksproject dat binnen de Research Priority Area van de UvA, Global Digital Cultures viel, waar Safronov in juli 2022 als gastonderzoeker van de UvA aan kon beginnen.
En dan was er nog het regelen van een visum en het vinden van een slaapplek. De eerste paar weken stond Safronov ingeschreven op het adres van Jansen. ‘Dat was maar voor een paar weken, via een Safe Haven Fellowship bij het Netherlands Institute for Advanced Study (Nias) kwam hij al snel aan huisvesting. Maar dat leverde wel een hoop gedoe op bij de belasting. Ik heb eindeloos aan de telefoon gehangen om dat allemaal recht te zetten.’
Vloeiend Nederlands
‘Yolande heeft een cruciale rol voor mij gespeeld,’ zegt Safronov, die regelmatig bij Jansen ging eten. Dan praatten ze over van alles en nog wat: van politiek activisme tot Nederlandse literatuur. ‘Binnen een jaar sprak hij vloeiend Nederlands,’ zegt Jansen. ‘Hij vertelde me dat ik Eva moest lezen, van de Nederlandse schrijfster Carry van Bruggen. Hij is een enorm literair geïnteresseerd persoon.’
Jansen noemt het ‘verfrissend’ om het perspectief van onderzoekers uit Oost-Europa op de universiteit te hebben. ‘Petr heeft ook een presentatie gegeven in mijn vakgroep. Hij wist ontzettend veel over de geschiedenis van Oekraïne en Rusland, maar ook over constitutionele democratie. Als ik nu een documentaire zie over de oorlog dan vraag ik wat Petr daarvan vindt.’
Turpijn leert van Prykhodon hoe het is om een historicus in oorlogstijd te zijn. ‘Ik kan me niet voorstellen hoe het moet zijn om met je kinderen uit je land te vertrekken en in een nieuw land je leven en carrière op te bouwen.’
Nog steeds relevant
Volgens oprichter Rutten is het netwerk vijf jaar na de oprichting nog altijd relevant en staat nog altijd open voor nieuwe mentoren en mentees. ‘Juist omdat er zoveel dingen gebeuren in de wereld die onze aandacht vragen, zoals de situatie in Gaza en Iran, kan er oorlogsmoeheid optreden. Veel mensen hebben hun aandacht begrijpelijkerwijs verlegd. Netwerken zoals deze zijn nog steeds belangrijk om mensen een duwtje in de rug te geven.’
Volgens Hagbi is de acute stress van de oorlog veranderd in een constante stress als gevolg van oorlogen over de hele wereld. Hij krijgt nog regelmatig e-mails van onderzoekers in nood, maar minder acute verzoeken. ‘Er is wanhoop, maar we zijn eraan gewend geraakt.’
Safronov is een jaar geleden weer teruggekeerd naar Rusland. Daar werkt hij aan een nieuwe grondwet, een juridische basis voor een toekomstig Rusland. ‘Ik noem mezelf een veldfilosoof, voor mijn werk moet ik onder de Russen zijn.’
Of hij daar wel veilig is? ‘Die vraag stelt Yolande me ook af en toe,’ reageert hij lachend. ‘Ik probeer de zorgen daarover wat te temperen. Tot nu toe red ik me. Maar het kan zijn dat ik op een gegeven moment weer weg moet. Je moet met een bepaalde mate van onzekerheid om kunnen gaan.’
Wel blijven Safronov en Jansen in contact. Jansen: ‘Ik probeer hem een column te bezorgen in een Nederlands tijdschrift, dus de link is er nog steeds. En als de repressie van politiek intellectueel werk in Rusland weer toeneemt, dan kunnen we terugvallen op een netwerk.’
