Palestijnse journalist Hisham Zaqout: ‘Wij zijn de enige stem van Gaza’
Hoe is het om als journalist in een oorlogsgebied te opereren? De Palestijnse Al Jazeera-journalist Hisham Zaqout startte onlangs een fellowship bij het Nias om de overlevingsstrategieën van Palestijnse journalisten te onderzoeken. Zelf komt hij net terug uit Gaza. Aan Folia vertelt hij voor het eerst zijn verhaal. ‘Wat er in Gaza gebeurt overstijgt alle oude strategieën om de veiligheid van journalisten te waarborgen.’
De Palestijnse Al Jazeera-journalist Hisham Zaqout zag de Gazastrook, zijn geliefde thuis, veranderen in een oorlogsgebied. De huizen raken in puin en zijn buren, collega’s, familie en vrienden zijn een doelwit geworden. De veiligheid voor journalisten kan niet meer worden gegarandeerd. In tegendeel, de uitoefening van de journalistiek brengt extra risico’s met zich mee. Wat er ook gebeurt, Zaqout en zijn collega’s blijven doorfilmen om het verhaal van de mensen in Gaza naar buiten te brengen.
Afgelopen februari kwam Zaqout naar Amsterdam voor een onderzoeksplek bij het Nederlandse instituut voor sociale studies en geesteswetenschappen (Nias). Vanuit het Safe Haven-fellowship doet hij onderzoek naar hoe journalisten in Gaza hun werk kunnen blijven doen ondanks pogingen om hen het zwijgen op te leggen. Het was nog even spannend of Zaqout naar Nederland kon komen. Hij kreeg van de Nederlandse overheid wel een visum toegewezen, maar hij kon Gaza niet uit om dit visum in Jordanië op te halen. Om het land te verlaten had hij de hulp van een buitenlandse minister en de toestemming van de Israëlische rechtbank nodig, aldus Zaqout. Uiteindelijk kreeg hij deze toestemming wel en lukte het hem om via Jordanië naar Nederland te reizen.
Zaqout doet vijf maanden lang onderzoek bij het Nias, waar hij het Safe Haven-fellowship kreeg toegewezen. Dit is een beurs die wordt toegekend aan vijf onderzoekers, kunstenaars en journalisten uit oorlogs- en conflictgebieden. De UvA financiert twee plekken. Zaqout doet onderzoek naar de overlevingsstrategieën van Palestijnse journalisten en hoe zij het verhaal naar buiten blijven brengen ondanks de inspanningen om hen de mond te snoeren. Het moet een handleiding worden voor journalisten over hoe zij in barre omstandigheden kunnen overleven. Het is gebaseerd op zijn eigen ervaringen en verhalen van zijn collega’s.
De omstandigheden in Gaza zijn ongekend voor een moderne oorlog, vertelt Zaqout. Hij werkt al meer dan 20 jaar als journalist en gaf les aan jonge studenten over de veiligheid van journalisten in oorlogsgebieden. Maar wat er in Gaza gebeurt overstijgt alle oude strategieën om de veiligheid van journalisten te waarborgen. Zaqout: ’De bommen zijn overal. Het komt ook doordat er voor de eerste keer in een moderne oorlog door de bezetter geen toegang wordt verleend tot veiligheidsuitrusting (helmen en vesten) en basisbehoeften (voedsel en water). Overleven wordt een kwestie van een goed instinct en puur geluk.’
Fijn dat je toch naar Nederland kon komen. Hoe was het voor jou om Gaza te verlaten?
‘Het is de zwaarste beslissing die je als mens kunt maken. Het voelde alsof ik een deel van mijn arm amputeerde. Ik heb mijn familie, collega’s en een leven vol herinneringen achter me moeten laten. Mijn lichaam is hier nu veilig in Amsterdam, maar mijn gedachten en hart zijn bij de bommen in Gaza.
Ik ben met helemaal niks uit Gaza vertrokken. Je mag alleen de kleren meenemen die je aan hebt, dat is het. Ik mocht niet naar mijn oude appartement om tussen het puin te zoeken naar overgebleven persoonlijke spullen. Als je op een nieuwe plek komt, voor mij Amsterdam, moet je dus helemaal opnieuw beginnen.’
Hoe was het voor jou om te moeten leven en werken in een oorlogsgebied?
‘Je hebt geen keuze. Alles draait om overleven. Dat is de tweede oorlog. Het is niet alleen onveilig, maar er is amper toegang tot de basisvoorzieningen zoals eten, water en medicijnen. Als journalist is opeens het belangrijkste dat je leert overleven.
Met mijn collega’s sprak ik af om zo veel mogelijk in kleine groepen van twee te bewegen. Als we dan werden aangevallen, bleven er nog andere groepen over. We hadden afgesproken dat als iemand wordt geraakt, je verslag moet blijven doen. Dat is heel moeilijk. Om dan te blijven praten over je vrienden en collega’s die voor je ogen worden vermoord.
Als we veilig wilden zijn, moesten we van Israël in het midden of het zuiden van Gaza zijn. Toch werd het huis van mijn manager bij Al Jazeera, dat in het midden van de Gazastrook lag, aangevallen. Ik was toen in het ziekenhuis om verslag te doen en zag zijn gewonde familie binnenkomen. Hij was in het centrum van de stad en ik heb hem toen meteen gebeld. Ik verwachtte dat er nog mensen onder het puin moesten liggen, dus hij ging daar direct heen om te zoeken. Hij vond daar zijn twee zoons die het overleefden. Maar zijn broers, dochters, kleinzoon en vrouw zijn overleden. Toen hij in het ziekenhuis aankwam, zag ik dat hij moest huilen. “We kunnen niet huilen,” zei hij toen. “We moeten in leven blijven om het verhaal te vertellen.” Dit is de eerste keer dat ik hier over praat. Het is moeilijk om er weer aan terug te denken.’
Ik zie dat het je raakt. Hoe is het om in zo’n situatie het journalistieke werk te moeten voortzetten?
‘Het is heel moeilijk om als journalist door te gaan. Je bent een bewust doelwit in de oorlog; het is levensgevaarlijk. Daarnaast heb je geen eten en amper communicatiemiddelen. Het langst dat wij geen toegang hadden tot voedsel was acht maanden. Ik weeg normaal 75 kilo, toen ik in Gaza was, woog ik 60 kilo. We rijden soms rond met een SNGSatellite news gathering, een auto met een satelliet erop. Zo kunnen we de communicatie-blokkades omzeilen als we aangevallen worden.
We krijgen het nieuws direct van de mensen, van de ambulancebroeders, de brandweer en mensen op straat. We moeten doorgaan, we hebben geen andere keuze. Elk slachtoffer heeft het recht dat diens verhaal wordt verteld.’
Hoe worden journalisten in Gaza de mond gesnoerd?
‘In Gaza moeten we iedere dag onder vuur vechten voor persvrijheid. Het is geen bestaand recht. De Israëlische overheid isoleert ons niet alleen, maar maakt ons en onze families bewust tot doelwit. Het Israëlische leger heeft onze kantoren, onze tijdelijke media-tenten en onze auto’s gebombardeerd. Ze gingen steeds verder. Het internet en de communicatiemiddelen worden afgesloten en zelfs de toegang tot eten en water wordt geblokkeerd. Zo proberen ze ons te onderdrukken. Het is een uitgebreide oorlog om de waarheid uit te wissen.
Wij zijn de enige stem van Gaza. Buitenlandse journalisten mogen Gaza niet in. Op sommige dagen was ik de enige die de buitenwereld kon bereiken omdat mijn satellietuitzendapparatuur niet werd geraakt door de communicatie-black-outs.
Er zijn al meer dan 260 journalisten in deze oorlog overleden. Als je op een cruciaal moment een korte internetverbinding vindt waarmee je één foto kan publiceren, is dat de hoogste vorm van vrijheid van meningsuiting.’
Als het zo gevaarlijk is om journalist te zijn en je een doelwit bent, waarom draag je dan nog een zichtbaar vest met ‘press’ erop?
‘Of je het persvest wel of niet draagt, je wordt hoe dan ook aangevallen. Dat uniform is ontworpen om een schild te zijn. Het is tragisch dat de Israëlische bezetters het in een schietschijf hebben veranderd, maar ze hebben het op iedereen gemunt. Als je het persvest uitdoet, kunnen ze het als excuus gebruiken dat ze niet wisten dat je een journalist was.
We blijven het dragen omdat we ermee zeggen tegen de wereld: ik ben een getuige, ik doe mijn werk goed. Als we worden vermoord, ziet de wereld dat de Israëlische overheid het doelbewust heeft gedaan.’
Welke verhalen zijn voor jou belangrijk om te delen over Gaza?
‘We delen natuurlijk over de zware omstandigheden van de oorlog. Maar ik wil vooral het leven tussen het puin laten zien: de dokters die levens redden zonder elektriciteit of medicijnen, de kinderen die een moment vinden om te spelen tussen de overblijfselen van hun huizen. Oorlog haalt het slechtste in de mens naar boven, maar bij de Palestijnen in Gaza brengt het juist het allerbeste naar boven.’
Hoe vind je die menselijkheid in een oorlog?
‘In de kleinste details. Ik heb journalisten gezien, wier familie bruut werd vermoord. Ze begroeven hun naasten en gingen daarna meteen weer door met verslaglegging. Ik heb dokters gezien die gearresteerd zijn, aangevallen en gewond raakten. Toch keerden ze zo snel mogelijk terug naar het ziekenhuis. Die weerbaarheid en zorg voor elkaar is de menselijkheid.’
Kan je objectief blijven?
‘In de Westerse journalistiek wordt objectiviteit vaak verward met neutraliteit. Maar als jouw stad wordt verwoest en jouw collega’s voor jouw ogen worden vermoord, is neutraliteit onmogelijk. Voor mij staat objectiviteit niet gelijk aan het loslaten van mijn menselijkheid. Voor mij betekent het wel volledige trouw aan de waarheid. Als ik voor de camera huil, ben ik daardoor niet minder objectief. Het laat zien dat ik een mens ben die de waarheid vertelt.
Bij Al Jazeera richten wij ons vooral op het live uitzenden. Dat kan niet worden gemanipuleerd of bewerkt.’
Wil je terug naar Gaza?
‘Mijn vrouw en kinderen zijn nu in België, maar de rest van mijn familie zit nog in Gaza. Om weer terug te gaan naar Gaza moet ik toestemming hebben van de Israëlische overheid en krijg ik waarschijnlijk niet nog een keer toestemming om het land weer te verlaten.’
‘Maar ik wil zonder enige twijfel ooit terugkeren. Het is mijn thuis, mijn identiteit en mijn reden om door te gaan. Met mijn aanwezigheid in Nederland wil ik ervoor zorgen dat onze stemmen worden gehoord, maar het doel is om terug te keren. Er zijn nog duizenden verhalen die wachten om verteld te worden.’
