Petrus Camper (1755): hoe een medicus onbedoeld de stamvader van wetenschappelijk racisme werd
In de negende aflevering van De Illustere Universiteit doet medicus Petrus Camper (1722-1789) een opzienbarende ontleding in het Anatomisch Theater in de Waag. De ontleding vormde de basis voor een antiracistisch betoog. Toch werd Campers werk in kwaad daglicht gezet en werd hij onbedoeld de stamvader van het wetenschappelijk racisme.
Het Athenaeum Illustre verkeerde omstreeks 1760 opnieuw in bloeiperiode. Waar dertig jaar geleden nog maar één lector aan de katheder stond, wist de school in korte tijd van nul naar zeven hoogleraren te gaan. Dat betekent dat er in bijna alle vakgebieden weer colleges werden gegeven. Ook het geneeskunde-onderwijs keerde terug, eerst onder leiding van anatoom Willem Röell. Maar die had het te druk met zijn plantages in Berbice en als directeur van de Sociëteit van Suriname. De medicus Petrus Camper (1722-1789) sprong bij.
Camper was slechts zes jaar actief in Amsterdam, van 1755 tot 1761. Hij vestigde zich in de Warmoesstraat en gaf colleges anatomie, verloskunde en medische instrumentenleer. Hij observeerde zorgvuldig en stelde honderden keren de doodsoorzaak van lijken in het Amsterdamse Binnengasthuis vast. Daarnaast deed hij vijftig openbare ontledingen. Eén ontleding springt eruit: in 1758 onderzocht hij een 11-jarige jongen uit Angola in het anatomisch theater van de Waag. Camper wilde met zijn werk aantonen dat de gangbare ideeën over zwarte mensen beruste op ‘verfoeilijke’ en ongefundeerde aannames.
Hij wees racistische theorieën van tijdgenoten af en pleitte voor empirisch onderzoek. Tegelijkertijd legde zijn essay over gelaatshoeken en schedels, bedoeld als tekenstudie, de basis voor ‘rassenwetenschap’. Verschillende wetenschappers na Camper haalden deze illustratie uit context en gebruikten het als argument voor racistische theorieën. Hoewel Camper zelf slavernij en racistische denkbeelden afwees, droeg zijn werk onbedoeld bij aan het ontstaan van wetenschappelijk racisme.
De negende aflevering van De Illustere Universiteit over Camper is nu te beluisteren op Spotify, Apple Podcast, Podimo of andere platforms.
