'Ik wil de stemmen van de mensen in Iran versterken'
Journalist, UvA-alumnus en oud Folia-redacteur Mina Etemad (38) beschrijft in haar nieuwe boek, De Zangvogel, hoe haar verleden als Iraanse vluchteling zorgt voor gevoelens van schuld, ontheemding en verantwoordelijkheid.
Mina, jij schreef een boek waarin jouw Iraanse wortels een grote rol spelen. Dat boek had bijna niet op een prangender moment kunnen uitkomen.
‘Ik vind het moeilijk om mezelf te centreren terwijl er nu zoveel gaande is; tegelijkertijd is juist dat ook het thema van het boek. Hoe verhoud ik me tot de mensen in Iran die ik heb achtergelaten? Ik weet dat ik het beter heb, ik leef in meer vrijheid en veiligheid, en dat gun ik hen ook. Het is puur toeval dat ik hier nu wel zit, en zij niet. Daarom voel ik me, juist in deze tijd waarin massamoorden worden gepleegd, verantwoordelijk. Ik moet bij hun verhalen stilstaan, mensen ervan bewust maken hoe het leven in Iran nu wordt ervaren.’
Etemad vluchtte ruim dertig jaar geleden – op zesjarige leeftijd – samen met haar ouders en haar zus uit Iran. Haar ouders zagen onder het islamitisch regime geen toekomst voor het gezin. Nadat ze met haar gezin in een asielzoekerscentrum terechtkwam, groeide Etemad op in Soest, waar haar ouders nog altijd wonen.
Wat heeft jou doen besluiten dit boek nu te schrijven?
‘Naarmate ik ouder werd gingen bepaalde thema’s een steeds grotere rol in mijn leven spelen. Zo merkte ik dat ik geen kinderen wil, maar daarbij kwam ook de vraag: hebben mijn ouders dan al die moeite voor niets gedaan? Ze hebben zo hard gewerkt om hier een leven op te bouwen, en vervolgens geef ik dat leven niet door. Is dat niet zonde van al het werk dat ze in mij hebben gestoken? Even heel kapitalistisch gezegd. Omdat ik met die vragen zat wilde ik er voor mezelf achter komen hoe ik dan toch een zinvol leven kon leiden.’
En ben je daar uitgekomen?
‘Ja, ik denk dat mijn leven zinvol kan zijn. Enerzijds door de verhalen van Iraniërs te vertellen, anderzijds vind ik zingeving door me te verbinden met dieren.’
Is dat ook waar de titel van het boek vandaan komt, De Zangvogel?
‘Het heeft wel wat met elkaar te maken. Mijn naam, Mina, betekent treurmaina, dat is een zangvogel uit de familie van de spreeuwen die goed geluiden kan nadoen. Door roofdieren in het bos na te bootsen, creëert hij voor zichzelf een veilige omgeving. Net zo, wil ik de stemmen van de mensen in Iran versterken. Als een zangvogel wil ik hun stemmen laten echoën.’
Ik las dat je hebt gezegd dat dit een boek over ontheemding is. Voel jij je vaak zo?
‘Ja, hoewel ontheemding een lastig begrip is. Ik was zes toen ik vertrok uit mijn veilige omgeving. Het huis waar ik opgroeide voelde heel geborgen, en er werd goed voor me gezorgd, dus toen ik daar wegging zorgde dat voor een groot gevoel van gemis. Mijn ouders moesten in Nederland al snel op zoek naar een baan en de taal leren, waardoor ze niet altijd emotioneel beschikbaar waren. Dat alles leidde tot een ontheemd gevoel.’
‘Ik heb het nu nog steeds, als ik bijvoorbeeld filmpjes zie van mensen in Iran die hun verjaardag vieren. Dan voel ik sterk dat ik daarbij zou willen zijn, ook al ken ik die mensen helemaal niet.’
Wat kan je doen om dat gevoel van ontheemding tegen te gaan?
‘Er is niet echt iets aan te doen, ik moet met dat gevoel leren leven. Wat helpt is praten met lotgenoten. Andere Iraans-Nederlandse vrienden begrijpen mij goed. Dat is waardevol.’
Hoe verhoud jij je tot de mensen die in Iran gebleven zijn?
‘Ik voel een soort schuldgevoel naar hen toe. Ik heb het gevoel dat ik ze heb achtergelaten. Dat kan vervelend zijn omdat ik daardoor het gevoel heb dat ik iets moet doen, en ervoor moet zorgen dat het beter met ze gaat. Tegelijkertijd voel ik me door dat schuldgevoel ook echt heel diep verbonden met de mensen in Iran. Ik hou ze graag in gedachten bij alles wat ik doe.’
Mina Etemad (1987) studeerde Nederlandse letterkunde aan de UvA, en werkte enkele jaren als videoredacteur voor Folia. Daarna was ze onder meer werkzaam bij de VPRO-programma’s Nooit meer slapen en Mondo. Inmiddels is Etemad actief als freelance-journalist, podcastmaker en theater- en dansrecensent voor de Volkskrant.
Wat zou je voor ze willen doen?
‘Met mijn boek probeer ik hun verhalen te vertellen. Ik focus op het jarenlange verzet dat al sinds de oprichting van het islamitische regime in 1979 bestaat, en de protesten uit 2022. Ik probeer aan die beweging een gezicht te geven.’
Lucht het op dat je met dit boek eindelijk echt hebt kunnen handelen naar dat schuldgevoel?
‘Enigszins wel, maar ik ben me ervan bewust dat het maar iets kleins is. Het is niet zo dat dit nu echt iets verandert. Toch hoop ik in ieder geval dat mensen met een iets empathischer blik naar Iraniërs zullen kijken, en dat we samen willen vechten voor hun rechten. Het is ook gewoon fijn om iets af te ronden, iets tastbaars te hebben. Misschien draagt mijn boek iets bij, maar het staat niet in verhouding tot waar de mensen daar doorheen gaan.
Mina Etemad, De Zangvogel. Over Iran, ontheemding en een schuldgevoel dat nooit verdwijnt. (Thomas Rap, 2025). ISBN: 978 94 004 12 552 Prijs: €22,99
