Rector zoekt oplossing voor afbrokkelend draagvlak voor wetenschap tijdens dies natalis
Hoe kan het vertrouwen in universiteiten hersteld worden? In het licht van het afnemende draagvlak voor de wetenschap pleitte rector magnificus Peter-Paul Verbeek vanmiddag tijdens de viering van de 394ste dies natalis voor academisch burgerschap.
In een tijden van opkomend populisme en geopolitieke spanningen kan de wetenschap niet overal meer rekenen op een vanzelfsprekende basis. Het politieke en maatschappelijke draagvlak voor universiteiten brokkelt de afgelopen jaren af en dus hield rector magnificus Peter-Paul Verbeek vanmiddag, tijdens de viering van de dies natalis een pleidooi voor ‘academisch burgerschap’. Dat zou het vertrouwen in de wetenschap weer moeten herstellen.
De dies natalis vond plaats in een overvolle Aula van de UvA in de Oude Lutherse Kerk en werd voor het eerst voorafgegaan door een uitlegfilmpje over de geschiedenis van de UvA en wat een dies eigenlijk is. Kennelijk was het tijdens de 394ste verjaardag van de universiteit tijd om begrippen als ‘toga’ – het eeuwenoude kledingstuk voor hoogleraren – en ‘eredoctoraat’, een academische titel voor mensen die iets uitzonderlijk hebben betekent voor kennis, cultuur of maatschappij - eens toe te lichten aan de jongere generaties.
Ook in Nederland bemoeien politieke partijen zich steeds vaker met de wetenschap, benoemde Verbeek maar direct het probleem in de openingsrede: universiteiten zouden minder internationaal moeten worden – later in de rede brak Verbeek juist een lans vóór de internationale universiteit – en minder protesten moeten toelaten, het Nederlands weer als voertaal hanteren en vooral dingen moeten doen waar de samenleving écht iets aan heeft.
Dat wetenschap en samenleving hoog op de UvA-agenda staan bleek afgelopen jaar ook uit de terugkeer van UvA-natuurkundige Robbert Dijkgraaf als universiteitshoogleraar aan de UvA. Hij wil in zijn nieuwe leerstoel de kloof tussen wetenschap en maatschappij dichten, binnen Nederland maar vooral ook internationaal.
Academisch burgerschap
En dus mondde de jaarlijkse rede van de rector uit op een bezinningstocht naar het bestaansrecht van universiteiten. Een missie die mooi samenviel met een uiteenzetting van de nieuwe onderwijsvisie, die draait om ‘academisch burgerschap’: als academicus maak je altijd en onvermijdelijk deel uit van en draag je bij aan de samenleving.
Onderwijs dat draait om academisch burgerschap is volgens Verbeek een belangrijke stap naar meer draagvlak voor universiteiten. Uit onderzoek van UvA-psychologen blijkt namelijk dat waar de afstand tussen wetenschappers en samenleving verkleint, vertrouwen in de wetenschap toeneemt.
Die onderwijsvisie is gestoeld op het nieuwe Instellingsplan 2027-2032 over hoe de universiteit er de komende jaren uit moet gaan zien. In talloze voorbereidende gespreken en bijeenkomsten werden drie kernwaarden van de universiteit gedefinieerd. De UvA is ‘nieuwsgierig’, om de wereld te begrijpen, ‘betrokken’ bij de wereld en ‘eigenzinnig’, op een eigen Amsterdamse, soms tegendraadse manier.
Drie profielen
De universiteit is er namelijk voor de wetenschap én voor de samenleving, vervolgde Verbeek. En die twee verbinden is nog een hele kunst. Komt de nadruk te veel op de samenleving te liggen, dan rijst de vraag of de universiteit nog wel wetenschappelijk genoeg is. En ligt de nadruk te veel op de wetenschap dan komt al gauw de maatschappelijke missie in gevaar. En dus moeten maatschappelijke betrokkenheid en fundamenteel onderzoek naast elkaar bestaan.
Om dat mogelijk te maken gaat de UvA werken met drie profielen in het onderwijs. Een wetenschappelijk-, maatschappelijk- en ondernemersprofiel. Verbeek ziet het graag als een ‘doorvertaling’ van Erkennen & Waardereneen landelijk programma dat academici niet alleen beoordeelt op publicaties maar ook op anderen waarden zoals onderwijs, leiderschap en wetenschapscommunicatie in het onderwijs. Hoe die profielen precies vorm zullen krijgen, zal de komende maanden blijken.
Demonstreren
Bij de nieuwe academische vorming mag ook burgerschap niet ontbreken, merkte Verbeek ten slotte op, doelend op de demonstraties van het afgelopen jaar. Burgerschap in de zin van: ‘deel uitmaken van een democratische samenleving waarin mensen met verschillende opvattingen samenleven en respectvol met elkaar omgaan en gezamenlijk een vrije samenleving mogelijk willen blijven maken.’
Daar is volgens Verbeek nog wel wat te winnen. Het demonstratierecht moet ook aan universiteiten volop ruimte krijgen, zei Verbeek ‘maar de protesten moeten op zo’n manier vorm krijgen dat er ruimte blijft bestaan voor verschil van opvatting, juist als het om zeer beladen onderwerpen gaat.’
Petra de Sutter
Traditiegetrouw worden op de dies natalis ook de eredoctoraten uitgereikt. Een van de eredoctoren, rector van de Universiteit Gent Petra de Sutter, trok zich vorige week terug als kandidaat-eredoctor, nadat er ophef was ontstaan over haar inaugurele rede aan de UGent, waarin ze een door AI gegenereerd nep-citaat van Albert Einstein had gebruikt.
En dus bleef multimiljonair en TomTom-topvrouw Corinne Goddijn-Vigreux dit jaar als enige eredoctor over. Zij kreeg het eredoctoraat uitgereikt door de UvA ‘vanwege haar pionierswerk op het snijvlak van technologie, ondernemerschap en maatschappij’. De UvA werkt ook samen met het Nederlandse locatietechnologiebedrijf TomTom in het Atlas Lab, dat gefinancierd werd door TomTom en de Nederlandse overheid.
