UvA-rechtsfilosoof Soeharno: ‘Onze rechterlijke macht is in grote mate beïnvloedbaar door de politiek’
‘Nederland moet ophouden het braafste jongetje van de klas te zijn. Buurland België negeert rechterlijke uitspraken, maar wordt beloond’, schrijft de PVV vooraan in haar verkiezingsprogramma. Zulke uitspraken baren hoogleraar rechtsfilosofie Jonathan Soeharno grote zorgen.
De rechtsstaat staat steeds verder onder druk, zegt Jonathan Soeharno. In zijn nieuwe boek De mooiweerrechtsstaat waarschuwt de UvA-hoogleraar voor de grote kwetsbaarheid van de rechterlijke macht. De rechtsstaat functioneert alleen bij ‘mooi weer’: als de politiek zich tegen de rechterlijke macht keert is de rechtsstaat fragiel.
Volgens Soeharno zijn de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober cruciaal voor de bescherming van de rechtsstaat. Kiest Nederland immers voor een partij die botst met de rechterlijke macht of die juist wil beschermen?
U noemt in uw boek het respect in Nederland voor de scheiding der machten, de scheiding tussen politiek en rechtspraak, ‘tanende’. Hoeveel zorgen moeten we ons maken om onze onafhankelijke rechtspraak?
‘Je ziet de afgelopen jaren vaker dat de politiek zich keert tegen de rechtsstaat. De PVV zegt rechterlijke uitspraken naast zich neer te leggen. En meerdere partijen schetsen de rechterlijke macht af als een elitaire, niet verkozen groep die daadkracht tegenhoudt.
‘Politici van zulke partijen schromen niet om beleid te implementeren waarvan ze van te voren weten dat het onrechtmatig is. PVV-minister Marjolein Faber heeft geprobeerd asielwetten door te voeren waarvan ze al wist dat de rechtspraak ze niet als legitiem kon beoordelen. Vervolgens gaf de minister rechters daarvan de schuld. Daarmee maken politici de rechter dus ook politiek.
‘Minister Mona Keijzer (BBB, red.) volgde vorige maand ook zo’n tactiek. De Raad van State gaf aan dat haar plannen - om voorrang op sociale huurwoningen voor statushouders te schrappen - ingaan tegen de Grondwet. Daarop gaf Keijzer aan haar ideeën alsnog te gaan doorvoeren. Rechters die dat later moeten tegenhouden, kunnen vervolgens worden neergezet als van een andere politieke kleur. Zoals Keijzers partijgenoot en BBB-lijsttrekker Caroline van der Plas in een interview (met WNL, red.) de Raad van State “D66-rechters” noemde.’
In januari vroegen rechters aan minister Faber verschillende asielwetten uit te stellen. Zijn rechters zelf ook niet te veel bezig met politiek bedrijven?
‘Er is een grijs gebied tussen recht handhaven en op de stoel van de politiek zitten. Dat komt mede doordat het kabinet steeds vaker wetten opstelt met open normen (flexibele, algemenere kaders, red.). Het is dan aan om de rechter zelf in te vullen wat nou precies rechtmatig is.
‘Dat kan flink gevaarlijk worden. Toen een rechter een inreisverbod voor drie Islamitische predikers had tegengehouden, deed Faber felle uitspraken over dat ze het niet eens was met die uitspraak. Persoonsgegevens en foto’s van de rechter en zijn partner werden daarop door onbekende bronnen online gedeeld om de rechter te intimideren.’
De Raad voor het Openbaar Bestuur zei dit jaar nog dat ons land ‘een relatief sterke rechtsstaat’ heeft. Maakt u het probleem niet te groot?
‘Onze rechterlijke macht is juist in veel grotere mate dan in andere landen beïnvloedbaar door de politiek. De minister van Justitie stelt in Nederland namelijk persoonlijk het bestuur van de rechtsprekende macht, de Raad voor de rechtspraak, en de besturen van rechtbanken aan. Een minister die aan de rechtbank zijn politiek wil opleggen, kan dus druk uitoefenen.
‘In de Verenigde Staten zie je dat president Trump de mensen van zijn politieke voorkeur op rechtsfuncties zet. We moeten dus voorkomen dat een minister in Nederland vergelijkbaar kan handelen. Het is daarom logischer dat de rechtspraak zelf zijn besturen aanstelt in plaats van de minister die macht te geven.’
Extreemrechtse demonstranten vielen afgelopen week het D66-partijkantoor in Den Haag aan en belaagden Groenlinks/Pvda-leider Frans Timmermans tijdens een protest in Amsterdam. Maakt u zich door zulke gewelddadige demonstraties ook zorgen voor gevaar voor andere gezaghebbers, zoals rechters?
‘De demonstranten roepen op tot actie tegen instituten, tegen het gezag. Dat scherpe anti-institutionele sentiment dat is gevaarlijk voor de rechtstaat. Rechters worden dan niet meer gezien als bewakers van gedeelde normen, maar als van een bepaalde politieke kleur. En dat wordt nu link.
‘De rechtsstaat is voor veel mensen de laatste hoop. Dat zag je ook in de toeslagenaffaire, toen gerechtelijke uitspraken toeslagenouders hun gelijk gaven. Juist zulke minderheden worden door de rechtspraak geholpen. Het is doodeng als straks de wil van de meerderheid geldt en je als minderheid niet meer beschermd wordt door het recht.’
In 2021-2022 zat u zelf een periode in de politiek als Eerste Kamerlid voor CDA. Kan men vanuit die positie iets betekenen voor de rechterlijke macht?
‘In de Eerste Kamer was er echt ruimte voor een inhoudelijk debat over een wetsvoorstel. De rechtstatelijke adviezen van de Raad van State waren daarbij enorm belangrijk. Wel leefde het sentiment dat we soms eigenlijk het werk van de Tweede Kamer deden: door dichtgetimmerde regeerakkoorden was een wetsvoorstel daar vaak al verzekerd van een meerderheid. Pas in de Eerste Kamer vond dan het kritische debat plaats. Dat is natuurlijk niet de bedoeling.’
U legt de schuld voor de afbraak mede bij rechtse partijen als de BBB en PVV. Is links Nederland vrij van blaam?
‘Je ziet op de linkerflank een ander soort persoonlijke aanval op rechters. Waar de BBB en PVV eerder wijzen op de politieke kleur van rechters, valt links rechters soms aan op hun persoonlijke identiteit. Zo hoor je dat een mannelijke, witte rechter niet professioneel zou kunnen oordelen over de zaken van verschillende minderheidsgroepen. Tegen beide kanten van het spectrum moet de rechtspraak zich wapenen.’
Is er dan geen hoop meer: brokkelt de rechtstaat af, op wie we ook stemmen op 29 oktober?
‘Er zijn genoeg partijen die de rechtsstaat van groot belang achten. Volt bepleit in zijn verkiezingsprogramma zelfs een “Rechtsstaatsoffensief”. En ook D66, CDA, Groenlinks/PvdA besteden veel aandacht aan de bewaking van de rechterlijke macht.
‘Ik houd hoop. In landen als Hongarije en Polen reageerden mensen stoïcijns toen de rechtsstaat werd ingeperkt, terwijl ik in Nederland mensen echt bezorgd zie worden als dat gevaar ter tafel komt. Een heel belangrijk signaal voor welke kant de rechtsstaat opgaat wordt het regeerakkoord na de verkiezingen. Tijdens de formatie zullen we zien: koerst de politiek af op een clash met de rechterlijke macht of gaan ze iets doen om die te beschermen?’
Jonathan Soeharno’s boek De mooiweerrechtsstaat ligt nu in de boekhandel.
