Vertrekkend hoogleraar Sarah de Lange blikt vooruit op de verkiezingen
Na zeventien jaar trouwe dienst verlaat hoogleraar politiek pluralisme Sarah de Lange de UvA. Zo vlak voor de verkiezingen stapt ze op een bewogen moment in bij haar nieuwe functie aan de Universiteit Leiden. ‘Partijen moeten hun rol pakken in het verdedigen van de democratie.’
Je begon in 2008 als onderzoeker aan de UvA, hoe heb je de politiek in de jaren die volgden zien veranderen?
‘Toen ik naar de UvA kwam was de PVV nog maar net opgericht. De politiek was nog niet zo gefragmenteerd als nu, en de gevestigde partijen waren nog een stuk groter. Maar door de opkomst van de PVV en het verlies van het CDA en de PvdA dat daarmee gepaard is gegaan, is de dynamiek in de Nederlandse politiek wezenlijk veranderd. Het zwaartepunt is veel meer op rechts komen te liggen, en de instabiliteit in het bestuur is toegenomen.’
Hebben die ontwikkelingen jouw werk aan de UvA ingewikkelder gemaakt, of vooral boeiender?
‘Ze hebben ervoor gezorgd dat mijn onderzoeksonderwerp heel hoog op de wetenschappelijke agenda is blijven staan. De opkomst van radicaal-rechtse partijen, en het succes dat zij de afgelopen twee decennia hebben gehad is ongeëvenaard. Sinds de Tweede Wereldoorlog is er geen politieke partijfamilie geweest die zo succesvol is geworden. In 2008 hadden we het nog over zo’n tien procent van de kiezers die op deze partijen stemden, inmiddels zijn ze in verschillende landen de grootste.’
Je begint op 15 oktober in Leiden, waarom is dit het moment om deze stap te maken?
‘Ik heb het ongelooflijke geluk gehad dat ik me aan de UvA heb kunnen ontwikkelen. Ik kwam hier direct na m’n promotie en heb door kunnen groeien tot de positie van hoogleraar. Maar ik denk dat goed is om je te blijven ontwikkelen, daarom wilde ik nu kiezen voor een andere werkomgeving, waar ik kan leren van andere collega’s, een andere cultuur en een ander onderwijsprogramma.’
‘Het feit dat de Universiteit Leiden een campus in Den Haag heeft is aantrekkelijk, omdat ik al mijn hele carrière bezig ben met het vertalen van mijn onderzoeksresultaten naar kennis en inzichten die bruikbaar zijn in de praktijk. Doordat er een campus in Den Haag zit, is de drempel om met democratische instituties samen te werken lager.’
Je stapt in, in een bewogen periode, zo vlak voor de verkiezingen. Hoe leef jij toe naar 29 oktober toe?
‘Ik denk dat dit belangrijke verkiezingen worden, omdat er na verschillende kort zittende kabinetten duidelijk behoefte is aan stabiliteit. De uitkomst kan dus heel bepalend zijn voor hoe Nederland zich de komende jaren democratisch gaat ontwikkelen. Ik volg het nieuws dus op de voet, en kijk vooral naar de nieuwste onderzoeken en inzichten uit landen die op ons lijken, om zo de ontwikkelingen in Nederland beter te begrijpen. Dat kan alleen door de bredere patronen te zien in vergelijkbare landen als België, of de Scandinavische landen.’
Wat verwacht je van de komende verkiezingen?
‘Door het gefragmenteerde systeem in Nederland beslissen veel kiezers pas op het laatste moment definitief waar ze op gaan stemmen. Peilingen zijn dus maar beperkt van voorspellende waarde. Op dit moment zitten we ruim drie weken voor de verkiezingen, dus over de uitslag durf ik nog niets te zeggen. We zien wel bepaalde trends in de peilingen, maar daar kan nog behoorlijk wat in gaan veranderen, zeker wanneer de debatten beginnen.’
‘Wel is het duidelijk dat partijen een sterke voorkeur uitspreken over met wie ze wel of niet zouden willen regeren. Dat bijvoorbeeld de VVD zo uitgesproken is over het feit dat ze niet met GroenLinks-PvdA samen willen werken, kan veel invloed hebben op de regeringsvorming. Aan de ene kant is dat negatief, want het wordt op deze manier moeilijker om een werkbare coalitie te sluiten, maar aan de andere kant biedt het stemmers wel een duidelijke keuze. In Nederland is het voor kiezers vaak lastig om te zien hoe hun stem vertaald wordt naar beleid, doordat er in coalities veel compromissen worden gesloten. Deze trend van uitsluiten geeft de kiezer wel van tevoren duidelijkheid over regeringsvoorkeuren, en hoe partijen hun onderlinge ideologische verschillen zien.’
In 2023 zagen we een flinke eindsprint van de PVV, ook nu doet de partij het goed in de peilingen. Hoe lukt het Wilders om steeds de campagne zijn kant op te draaien?
‘Radicaal-rechtse partijen als de PVV zijn populistisch en creëren dus een tegenstelling tussen het volk en de elite. Als oppositielid bekritiseren zij de gevestigde partijen, maar wanneer ze zelf regeren weten ze ook andere elites – zoals de rechterlijke macht, of de Raad van State – er de schuld van te geven dat zij hun programma niet kunnen uitvoeren. Zo weten dit soort partijen de verantwoordelijkheid voor het falen van kabinetsbeleid steeds ergens anders te leggen. We weten uit andere landen dat dit ervoor zorgt dat ze niet of nauwelijks electoraal worden gestraft. Kiezers van deze radicaal-rechtse partijen zijn politiek enorm wantrouwend, niet alleen naar de instituties, maar ook richting de media. Het verhaal van partijen als de PVV sluit dus heel goed aan bij het beeld dat die kiezers toch al hebben.’
Is dat wantrouwen de reden dat het andere partijen niet lukt PVV-kiezers naar zich toe te trekken?
‘Dat is één van de factoren, maar wat ook meespeelt is dat die kiezers radicaal-rechtse partijen gewoon geloofwaardiger vinden op een thema als migratie. Wanneer de VVD een streng migratieprogramma voorstelt, wordt dat als minder geloofwaardig gezien, mede doordat de partij lange tijd heeft geregeerd, maar nooit zulk streng beleid heeft uitgevoerd. Dat heeft te maken met politieke prioriteiten. Bij rechts-conservatieve partijen spelen ook economische thema’s mee bij het onderhandelen, maar voor radicaalrechts zijn die culturele thema’s echt hun bestaansrecht.’
1999 - 2004: Bachelor- en masteropleiding politicologie, Universiteit Leiden
2004 - 2008: PhD-onderzoeker, Universiteit Antwerpen
2008 - 2014: Universitair docent politicologie, UvA
2014 - 2022: Universitair hoofddocent politicologie, UvA
2016 - 2022: Bijzonder hoogleraar op de dr. J.M. den Uyl-leerstoel, UvA
2022 - 2025: Hoogleraar politiek pluralisme, UvA
We hebben onlangs de rellen in Den Haag gezien, verbaast het jou dat het geweld nu zulke extreme vormen aanneemt?
‘Radicale posities worden tegenwoordig als veel normaler gezien, daardoor gaan burgers verder in het uiten van die opvattingen. Dus ook door geweld te gebruiken tijdens demonstraties. Als we dan kijken naar Nederland in vergelijking met andere landen, hebben wij historisch gezien maar weinig politiek geweld meegemaakt. De steeds nauwer wordende verwantschap tussen extreemrechts en radicaalrechts in andere landen heeft ertoe geleid dat daar al veel meer straatprotesten uit deze hoek hebben plaats gevonden, waarbij veel geweld is gebruikt. Eigenlijk voegen wij ons nu dus bij die internationale trend. Het behoort dus ook zeker tot de mogelijkheden dat dit de komende tijd alleen maar meer zal gebeuren. Daar waarschuwen de AIVD en de NCTV al langer voor.’
Welke rol speelt het feit dat partijen op rechts dit geweld maar moeizaam als extreemrechts willen benoemen hierin?
‘Dat is één van de grote uitdagingen waar de Nederlandse democratie nu voor staat. Als we willen dat die goed blijft functioneren is het belangrijk om de normen te handhaven, en heel duidelijk aan te geven dat dit geweld onacceptabel is in een democratie. Je zal dus ten alle tijden moeten erkennen uit welke hoek het politieke geweld komt. Veel zal de komende tijd dan ook afhangen van de vraag of het politici, opiniemakers en journalisten lukt om die normen te handhaven. Je mag hopen dat het gebrek aan normering vanuit de politiek op dit moment komt doordat het verkiezingstijd is, waarbij de VVD vooral bezig is met het terugwinnen van kiezers die aan de PVV verloren zijn. Het zou na de verkiezingen ten goede kunnen keren, maar dan moeten alle partijen wel hun rol pakken in het verdedigen van de liberale democratie.’
