Joke Hermes over haar nieuwe leerstoel: ‘Televisie verbindt’
In de politiek en in de media neemt de polarisatie toe, ervaren veel Nederlanders. Praten over televisie kan de wereld wat vriendelijker maken, denkt Joke Hermes, die sinds juni de leerstoel geschiedenis van de Nederlandse radio en televisie bekleedt.
De gemiddelde Nederlander keek in 2024 meer dan twee uur televisie op een dag, zegt Joke Hermes, kersverse bijzonder hoogleraar. Hermes bekleedt vanaf juni de Erik de Vries-leerstoel Geschiedenis van de Nederlandse radio en televisie aan de UvA en neemt daarmee het stokje over van mediahistoricus Huub Wijfjes. Met die flinke kijktijd als vertrekpunt stort ze zich op het radio- en televisiearchief van het Instituut voor Beeld en Geluid.
Dus jij weet alles van de Nederlandse televisie en radio?
‘Ik moet toegeven dat ik eigenlijk geen historicus ben, maar een publieksonderzoeker. Ik kijk vooral naar hoe mensen media beleven. Zelf kijk ik veel drama en sport: vooral voetbal. Mijn tv-menu is eerlijk gezegd vrij eenzijdig. Ik vind het juist empowering om als leek het grote archief van het Instituut voor Beeld en Geluid voor iets te gebruiken wat nog niet eerder is gedaan.’
Welk programma uit de televisiegeschiedenis is jou bijgebleven?
‘De Britse serie The Persuaders, met Hongaars en Amerikaans acteur Tony Curtis: sportauto’s en gladjanussen die misdaden verijdelen. Ik kijk nog steeds naar misdaadseries: nu is dat Mobland. Daar heb ik groot genoegen in. En er zijn natuurlijk ook voetbalmomenten van vroeger die me bijgebleven zijn, uit de tijd met Gullit en Van Basten. Hoewel ik altijd fan was van Gullit, had ik een hekel aan Van Basten.’
De samenleving polariseert steeds verder, ervaart driekwart van de Nederlanders. Vooral in de politiek en in de media. Je gaat je richten op de vraag hoe televisie polarisatie in de maatschappij kan verminderen. Hoe kan televisie polarisatie tegengaan?
‘Tegenwoordig is er veel polarisatie: het draait vaak om de snelle mening, de scherpe uitspraak. Televisie kan juist een aanleiding zijn om het gesprek te vertragen en die reflex los te laten. Televisie biedt een gedeeld referentiepunt en daarmee een format voor een vriendelijk gesprek.’
‘Bij hogeschool Inholland werk ik als lector aan vragen rond inclusie: hoe zorg je dat je niemand buitensluit? Voor dat onderzoek organiseer ik interviews met veel verschillende mensen. In die gesprekken gebruiken we geregeld fragmenten uit televisieprogramma’s, niet omdat het daar verder over gaat maar als ingang voor fijn contact. Je begint dan bijvoorbeeld met: “Heb je nog iets leuks gezien op tv?” of: “Dat doet me denken aan die ene serie.” Zo ontstaat een gesprek waarin mensen zich openstellen.’
‘Wat ik als algemene les heb geleerd, is dat mensen van zichzelf vaak niet goed weten hoe dubbel ze zijn in hun oordelen. Je spreekt dan bijvoorbeeld iemand die zich enorm zorgen maakt over “al die asielzoekers in ons land”. Maar via een klein tv-voorbeeld merken ze dan: “Ja, die was ook asielzoeker, en is misschien zo slecht nog niet”. Dan wordt iets dat gepolariseerd begon, ineens een open gesprek. Dat zijn de mooiste momenten, dat algemene oordelen kunnen kantelen in contacten met anderen over televisie.’
Joke Hermes studeerde politicologie aan de UvA, waar ze ook promoveerde op onderzoek naar vrouwenbladen en alledaagse mediaconsumptie. Sinds 2004 is ze lector Inclusion and the Creative Industries aan Hogeschool Inholland. Daarnaast is ze 41 jaar werkzaam bij de UvA geweest als universitair docent media en cultuur. Hermes was mede-oprichter en redacteur van het European Journal of Cultural Studies. Ze is vicevoorzitter van de Wetenschappelijke Raad van Netwerk Mediawijsheid en voorzitter van de adviesraad van de European Communication Research and Education Association (ECREA).
Hoe kan het archief van het Instituut voor Beeld en Geluid bijdragen aan dit type onderzoek?
‘In gesprekken voeren met anderen ligt verdere potentie voor het archief. Je kunt samen kijken naar iemands favoriete scène of een gedeelde televisieherinnering. Zelfs als ik met mensen spreek die politiek compleet anders denken dan ik, helpt het enorm om eerst common ground te vinden via een televisiemoment waar je samen op kunt reflecteren.’
‘Ik gebruikte bijvoorbeeld de serie van vroeger Zeg ‘ns Aaa, waar de huishoudster vrouwonvriendelijk te kijken wordt gezet. Nu zien we dat heel anders dan vroeger. Door samen op dit televisiemoment terug te blikken, heb je een manier om verder te praten over dit onderwerp.’
‘Daarnaast laat het archief van Beeld en Geluid zien hoe die verhalen door de tijd heen verschuiven. Dat historische perspectief is cruciaal voor mediawijsheid: begrijpen wíe content maakt, met wélke belangen, en hoe dat onze blik kleurt. We dachten ooit bijvoorbeeld dat het internet per definitie voor meer emancipatie zou zorgen, maar het blijkt nu dat we koopwaar zijn voor grote mediabedrijven. Door dit besef van media vroeger en nu, kun je kritischer omgaan met de media die op je afkomen.’
We kijken tegenwoordig toch meer via streaming dan ‘normale’ televisie, kan dat dan ook verbindend werken?
‘Streaming is net zo goed tv kijken. Je kunt het alleen kijken en een serie bingewatchen, wat eigenlijk al mogelijk is sinds de dvd’s van dertig jaar geleden of de VHS van daarvoor. Ook kun je tv samen kijken, en dat kun je nog stilzwijgend doen of onderwijl erover praten. Welk ander medium heeft dat 180-graden spectrum aan mogelijkheden?’
‘Het mooie is: tv heeft een agenda-functie. Vaak is het niet zo dat je iets meemaakt en daar dan een programma bij zoekt – het werkt juist andersom. Je kijkt iets, en dat brengt een onderwerp je hoofd en gesprek binnen, en je wisselt er ideeën over uit met anderen. Televisie, ongeacht of het via streaming is, kan daarom verbindend werken.’
