De gelijkenissen tussen Rembrandt en Gen Z: ‘Hij zou een liefhebber van vapen zijn geweest’
Rembrandt als Gen Z’er avant la lettre? UvA-historicus Benjamin B. Roberts schetst in zijn boek Seks, drugs en rock ‘n’ roll in Rembrandts tijd een beeld van de vroege zeventiende eeuw, waarin Rembrandt en zijn tijdgenoten massaal oorbellen en een matje droegen, zich in genderneutrale kleding hulden, en experimenteerden met drugs.
Zou Rembrandt zich als queer hebben geïdentificeerd als hij vandaag de dag leefde? Met die prikkelende vraag opent historicus en schrijver Benjamin B. Roberts zijn boek. Op één van de eerste pagina’s zien we een zelfportret waarop de jonge schilder een weelderige haardos draagt en een opvallende oorbel in heeft. ‘Dat behoorde totaal niet tot de mode van de generaties voor hem,’ legt Roberts uit. ‘Bepaalde stijlkenmerken die we bij hem waarnemen doen juist denken aan die van de hedendaagse Gen Z. Wat het betekent om man te zijn is sterk cultureel bepaald, en we zien dat dat bij Gen Z aan het vervagen is, net als bij de generatie van Rembrandt.’
En dus zou Rembrandt – met zijn voorliefde voor sieraden en wijde broeken – als hij vandaag de dag in Amsterdam over straat zou lopen, of zich in een hippe club als het Skatecafé zou begeven, niet uit de toon vallen, zo gelooft de historicus. ‘De term queer bestond toen nog niet, maar ik denk zeker dat Rembrandt zich daarmee zou hebben geïdentificeerd. Hij speelde met wat het betekende om man te zijn, en kleedde zich in zekere zin heel genderneutraal. Experimenteren met seksualiteit hoort bij de jeugd. Ook in de zeventiende eeuw gebeurde er van alles in de bosjes of in de duinen,’ aldus Roberts.
Comazuipen
Zo blijken er tal van facetten in het leven van de schilder te zijn geweest die, volgens Roberts, gelijkenissen vertonen met het leven van een hedendaagse student. Overmatig drankgebruik, een vrije seksuele moraal, het gebeurde allemaal. ‘Ook in die tijd werd er door studenten veel gedronken. Het zou me zelfs niets verbazen als het drankgebruik van de huidige generatie in het niet valt met de zeventiende eeuw vergeleken. Het drinkwater was niet betrouwbaar, dus bier was veiliger, en studenten kregen alcohol ook nog eens belastingvrij. Ook fenomenen als comazuipen en drankspelletjes bestonden al.’
Dat vele drankgebruik ging hand in met een hoop seksuele escapades, ook dat doet denken aan het studentenleven van vandaag de dag. Er is in die zin niet veel veranderd de afgelopen vierhonderd jaar, zo betoogt de historicus. ‘In Leiden, waar Rembrandt studeerde, woonden de prostituees vlak bij de collegezalen. Studenten dronken na de les samen een borreltje en gingen vervolgens langs de hoeren. Ook in het werk van Rembrandt kwam dit terug, zo maakte hij een tekening waarop een vrijend echtpaar te zien is. Een vrouw met haar benen omhoog en een man die bovenop haar ligt. Het geeft aan dat hij dat als normaal zag. Er waren niet veel kunstenaars die toen al dat soort dingen vastlegden.’
Lowlands
Maar waar dronkenschap en experimenteren op seksueel gebied zouden kunnen worden geduid als menselijke behoeftes die van alle tijden zijn, wordt de connectie tussen Rembrandt en Gen Z pas echt onweerlegbaar wanneer Roberts vertelt over het drugsgebruik uit die tijd. Tot aan het begin van de zeventiende eeuw werd er in Europa namelijk vrijwel niet gerookt. Dit veranderde toen er rond 1620 in de botanische tuin in Leiden werd geëxperimenteerd met tabak, omdat er werd gedacht dat roken zou helpen tegen de pest. Uiteraard werkte dit niet, maar men kreeg er wel een stevige nicotinekick van, en dus werd roken steeds populairder; niet alleen tabak, maar ook cannabis. Conclusie? ‘Ik denk dat Rembrandt wel een liefhebber van het vapen zou zijn geweest. Hij was een jonge man van zijn generatie en deed gewoon met alles mee. Geestelijke verruiming, druppeltjes van bepaalde goedjes door het bier heen mengen, daar werd volop mee geëxperimenteerd,’ aldus Roberts.
Op een festival als Lowlands, waar het gebruik van verdovende middelen tot de orde van de dag behoort, had de jonge schilder zich dus wel op z’n plek gevoeld, zo vermoedt Roberts. ‘En niet eens alleen vanwege het drugsgebruik. De generatie van Rembrandt zocht vermaak in muziek, dat was echt de hype van die tijd. Jongeren kwamen bij elkaar om te zingen. De een had één luit bij zich, de ander een fluit, en dan was het gewoon feest. Net zoals jongeren het nu nog steeds fantastisch vinden om te zingen, te dansen en uit te gaan. Als Rembrandt nu had geleefd, had hij op Lowlands gestaan, zeker weten.’
Wanneer die wilde jeugd van Rembrandt vol – zoals de titel van het boek al deed vermoeden – seks, drugs en rock ‘n’ roll, op z’n eind loopt, neemt Roberts nog één laatste, schrijnende parallel met Gen Z waar. ‘Net zoals de babyboomers van nu een hoop commentaar leveren op Gen Z’ers, kreeg ook de generatie van Rembrandt van alle problemen in de wereld de schuld. Het klagen over de jeugd door oudere moralisten is dan ook van alle tijden. Jonge generaties veranderen de samenleving, zorgen voor vernieuwing en opschudding, daar zitten ouderen niet altijd op te wachten.’
