Marie du Saar was de eerste vrouw die aan de UvA promoveerde
Marie du Saar (1860-1955) was de eerste vrouw die aan de UvA promoveerde én de eerste vrouwelijke medisch specialist in Nederland. Toch is haar naam vrijwel uit het collectieve geheugen verdwenen en bestaan er nogal wat misverstanden rondom de wetenschapster. Historicus Tineke van Loosbroek wil haar met een nieuwe biografie eindelijk recht doen.
Op 28 maart 1890 promoveert de allereerste vrouw aan de UvA: Marie du Saar. De belangstelling was zo groot dat een deel van het publiek in de gang moest blijven staan. Niet vreemd: een vrouw die promoveerde – en dan ook nog cum laude – was in die tijd ronduit uitzonderlijk.
Hoe moet dat voor Marie (1860-1955) zijn geweest, als enige vrouw tussen de mannen op de medische faculteit? En waarom raakte ze in de vergetelheid? In elk geval niet doordat ze na haar trouwen haar beroep aan de wilgen hing, zoals bijna overal wordt geschreven, ontdekte historicus Tineke van Loosbroek: Marie du Saar werkte bijna tien jaar als oogarts in een door mannen gedomineerd veld. Van Loosbroek schreef er het boek Van pionier tot buitenstaander over dat recent uitkwam.
Respectabele mevrouw
Van Loosbroek beschrijft hoe de promotie van Marie de kroon is op jaren van worstelingen en strijd. ‘Ze was een enorme doorzetter,’ aldus Van Loosbroek. ‘In haar jeugd komt het gezin na een plotseling vertrek van haar vader naar Zuid-Afrika plots zonder geld te zitten. En dat terwijl ze uit een redelijk burgerlijke familie komt. Dat heeft haar gedreven; ze wil bij de nette burgerij horen en graag een respectabele mevrouw zijn.’
Marie du Saar is lange tijd de enige vrouwelijke student geneeskunde. Bovendien is ze ook de eerste uit haar familie die naar de universiteit gaat. Tussen alle mannelijke studenten is ze een vreemde eend in de bijt, schrijft Van Loosbroek in het boek. ‘“Ik zie u nog als eenling onder al die woeste knapen op de collegebanken zitten. Gedeeltelijk bewonderd om uw durf, maar door velen ook op bekrompen wijze bekritiseerd,”’ schrijft een mannelijke medestudent jaren later aan Marie.
Bij een anatomiepracticum komt er openlijk kritiek. ‘Dat Marie daar in blote lichamen stond te snijden vond men onvrouwelijk,’ vertelt Van Loosbroek. ‘Niet door de docenten per se. Die vinden het leuk als een student intelligent is, meedoet en geinteresseerd is, ook al is het een meisje. Maar voor de medestudenten is dat anders, daar zit toch de concurrentie.’
De Universiteitsbibliotheek (UB) vernoemde negen vergaderzalen naar ‘vergeten vrouwen’: baanbreeksters in de gezondheidszorg.
Ironisch genoeg werd Marie du Saar in eerste instantie over het hoofd gezien. Na een tip van Tineke van Loosbroek wordt er nu alsnog een tiende zaal vernoemd naar de eerste vrouwelijke UvA-promovendus.
Bergafwaarts
De hoogleraren daarentegen lopen met haar weg. Met veel van hen onderhield Marie contact, ook na haar studie. Ze koos voor de specialisatie oogheelkunde, ‘een net vak’. En vanaf daar gaat het eigenlijk bergafwaarts, beschrijft Van Loosbroek in haar boek. Ze trouwt met de musicus Heinrich Hammer. Dat huwelijk was geen gouden greep.
Ze opent zelf een particuliere oogpraktijk, die ze met veel pijn en moeite draaiende houdt. ‘Er kwamen te weinig patiënten,’ aldus Van Loosbroek. ‘Voornamelijk vrouwen en kinderen uit het netwerk van Marie du Saar zelf of haar vriendinnen. Mannen gingen naar mannelijke oogartsen. En dus verdiende ze te weinig om het te kunnen bolwerken.’
Buitenstaander
Uiteindelijk moet ze haar praktijk sluiten en volgt ze haar man naar het buitenland. Haar gezondheid wordt brozer en het huwelijk met Heinrich houdt geen stand door zijn wispelturige reisdrang. Marie en de kinderen volgen hem naar Duitsland en Zwitserland, tot de maat voor haar vol is. Tenslotte keert ze in 1911 weer terug naar Amsterdam, hoewel de officiële echtscheiding pas in 1924 zal zijn. Haar doctorstitel en haar verleden als arts verlenen haar in Amsterdam een bepaalde vorm van prestige maar haar beroep uitoefenen doet ze niet meer. Ze is nu de vijftig gepasseerd, schrijft Van Loosbroek, ze is ambteloos burger, buitenstaander, moeder en huisvrouw.
Na een vliegende start komt Marie toch tot stilstand. ‘Ze heeft in haar jeugd zo hard gestreden om een beroep uit te oefenen, geld te verdienen en onderdeel van de maatschappij te worden,’ aldus Van Loosbroek. ‘En dan wordt ze alsnog teruggeworpen op het gezin en het huis, in de positie van buitenstaander die ze nooit wilde zijn. Dat heeft iets tragisch.’
Tineke van Loosbroek, Van pionier tot buitenstaander | Marie du Saar (1860-1955) (Amsterdam, 2025). Prijs: € 24,99.
