Waar komen de Griekse oudheden in het Allard Pierson vandaan?
UvA-archeoloog Anne Versloot duikt tijdens haar Fellowship in de wereld van de omstreden Griekse kunsthandelaar Athanasios Rhousopoulos, wiens handelswaar nu deel uitmaakt van de erfgoedcollecties van de UvA. ‘Zijn status als professor gaf zijn klanten een gevoel van betrouwbaarheid, een wetenschappelijk sausje.’
Bronzen beeldjes, munten en allerlei soorten vazen, maar ook ‘beautycases’ van voor de jaartelling en een gouden band om de kaak van overledenen dicht te houden. Afgelopen weken hield UvA-archeologe Anne Versloot alle objecten die via de Griekse kunsthandelaar Athanasios Rhousopoulos (1823-1898) in het Allard Pierson terecht zijn gekomen tegen het licht.
‘Bijvoorbeeld deze scherf hier,’ wijst Versloot aan voor de vitrine op de afdeling Griekse oudheden. ‘Wanneer je die omdraait zie je een blauw etiketje, met daarop “1882, Tanagra”. Dat betekent waarschijnlijk dat het in 1882 is opgegraven in Tanagra, een beroemde opgravingsplaats in Griekenland van vrouwenbeeldjes.’
En kan dat kloppen?
‘Ja, waarschijnlijk wel. Eind 19de eeuw kwam er een enorme handel in Griekse oudheden op gang in Europa. De Griekse kunsthandelaar Athanasios Rhousopoulos speelde daar een belangrijke rol in. In het Allard Pierson zijn er een kleine 150 voorwerpen die via meneer Rhousopoulos hier terecht zijn gekomen. Maar de precieze herkomst van die objecten is nog grotendeels onduidelijk.’
Waarom is dat interessant?
‘Omdat we van meneer Rhousopoulos ook weten dat hij kon sjoemelen. Hij was hoogleraar in de archeologie en had een galerie aan huis. Tussen 1860 en 1890 was hij een van de invloedrijkste kunsthandelaren in Athene. Zijn status als professor gaf zijn klanten een gevoel van betrouwbaarheid, een wetenschappelijk sausje. Keizerin Sissy kwam bijvoorbeeld bij hem langs maar ook Nederlandse verzamelaars onder wie Jan Six VII en Constant Lunsingh Scheurleer.wiens omvangrijke collectie later in bezit kwam van het Allard Pierson’
Kon dat in die tijd, als archeoloog je vondsten verkopen?
‘Dat kun je je nu niet meer voorstellen. En ook in die tijd was het niet onomstreden, maar het gebeurde wel. Politiek speelde het onderwerp nog niet en de wetten waren ook nog niet zo strikt. In de tijd van Rhousopoulos mocht je opgravingen van eigen grond verkopen aan de hoogste bieder. En officieel bestond er een wet dat er geen oudheden naar het buitenland geëxporteerd mochten worden.’
In totaal zijn er in 2026 elf onderzoekers gestart aan een drie maanden durend Fellowship bij Allard Pierson. Naast Anne Versloot ontvingen ook UvA-onderzoeker Daniël Knegt en UvA-alumni Ella Campbell en Olivia Schoenfeld een beurs die dit jaar voor de derde keer worden uitgereikt. Vanaf de zomer kun je solliciteren op een Fellowship van 2027.
‘Maar die wet werd lang niet altijd gehandhaafd. Verkopen moest je wel melden aan de archeologische dienst van de Griekse staat – die helemaal niet het geld en de mankracht had om alles te controleren. Een driekoppige dienst deed wel zijn best maar daar maakte meneer Rhousopoulos zelf geregeld deel van uit. De dienst kon dan besluiten dat een vaas een waardeloos exemplaar was, of dat de Griekse staat er al heel veel van had.’
Hoe maakte Rhousopoulos misbruik van zijn positie?
‘Hij heeft eens een aryballos, een klein rond olievaasje, verkocht aan de British Museum. Toen de archeologische dienst erachter kwam in 1865, kreeg hij een berisping. In een brief aan de archeologische dienst schreef hij dat ze jaloers waren op zijn verkoop. En dat het om een vaasje “niet groter dan een appel” gaat, niet veel meer waard dan vijfentwintig drachme. Terwijl we uit andere brieven weten dat hij het vaasje voor duizend dragme heeft verkocht, drie keer zijn maandsalaris. Zo regelde hij de dingetjes dus.’
Is hij daarvoor ooit voor in opspraak geraakt?
‘Om vage redenen heeft hij de universiteit vroegtijdig verlaten. Officieel omdat hij te oud was, maar hij was 61 of 62. Misschien was hij ziek, dat weten we niet. Ook is hij vroegtijdig weggestuurd bij de archeologische dienst omdat men zijn activiteiten als onverenigbaar vond.’
Herkomstonderzoek is de afgelopen jaren steeds belangrijker geworden, ook bij het Allard Pierson. Het museum liet in 2023 weten de eigen archeologische collecties door te lichten na teruggaveverzoeken uit Italië. Dat onderzoeksproject loopt nog tot 2027. Het Fellowship van Anne Versloot is onderdeel van het herkomstonderzoek.
Wat hoop je te vinden over de herkomst van objecten van Rhousopoulos in het Allard Pierson?
‘Met herkomstonderzoek is het het mooiste als je precies weet welke reis een object heeft afgelegd en hoe het is opgegraven. Maar dat lukt bijna nooit. Het onderzoek naar herkomst van Griekse oudheden duurt nu eenmaal heel lang. Het zou mooi zijn als daar subsidie voor komt vanuit de overheid, net als voor onderzoeksgeld naar kunstschatten uit het koloniale verleden en roofkunst uit de Tweede Wereldoorlog.’
‘Hopelijk vertelt dit onderzoek wel meer over hoe meneer Rhousopoulos te werk ging. En kan het, samen met onderzoek uit het buitenland, zijn netwerk in Europa in kaart brengen.’
Wat gaat de museumbezoeker ervan merken?
‘Dat hangt ervan af. Als er dubieus verkregen objecten opduiken in de collectie gaat het Allard Pierson dat bespreken met de Griekse autoriteiten. En dan ligt ook de optie op tafel dat zo’n voorwerp dan teruggaat. Sowieso zal het museum daar over communiceren, met een artikel op de website of een speciale tentoonstelling. Alles behoort tot de mogelijkheden, er is geen reden daar schimmig over te doen.’
En bordjes bij de voorwerpen in het museum?
‘Als je overal bordjes bij gaat zetten dan lopen de bezoekers hier urenlang te lezen. Maar een QR-code in de zaal, die je naar een podcast leidt over de kunsthandelaren zou wel kunnen. Dat is nu een onderwerp waar vooral archeologen zich mee bezighouden maar misschien vindt het grote publiek dat ook best leuk. En dan niet alleen over Rhousopoulos maar ook andere handelaren.’
