Chinese studenten in Nederland onder druk om familiereputatie hoog te houden
Wat als je studiekeuze niet alleen jouw toekomst bepaalt, maar ook de eer van je familie? Onderzoek laat zien dat Chinese studenten kampen met de reputatie van hun familie in stand houden als zij in het buitenland, waaronder Nederland, besluiten te studeren. Een Chinese hoogleraar, onderzoeker en student geven een kijkje achter de (Chinese) schermen.
‘Rechten, geneeskunde, bedrijfseconomie of leraar worden, dat waren de vier paden die ik van mijn vader mocht bewandelen,’ vertelt de Chinese Rachel* (niet haar echte naam), die nu uiteindelijk aan de UvA promoveert in de sociale wetenschappen. ‘Er was druk om één van deze studies te kiezen. Dit wilde ik niet, dus zocht ik een omweg. Met de ‘mooie verpakking’ van studeren in het buitenland had ik meer vrijheid om de studie te kiezen die ik wilde.’
Deze persoonlijke ervaring van Rachel illustreert een breder fenomeen dat vaak over het hoofd wordt gezien: de onzichtbare druk van familieverwachtingen bij Chinese studenten in Nederland. De rol die familie speelt bij de keuze van Chinese studenten om in het buitenland te studeren is onderbelicht, stelt Maggi Leung, hoogleraar internationale ontwikkeling studies aan de UvA, in een recente publicatie. Dit maakt de beslissing om in het buitenland te studeren allesbehalve eenvoudig — zoals ook blijkt uit Rachels verhaal.
Volgens onderzoeker Maggi Leung zien veel Chinezen in eerste opzicht Europa eigenlijk als één geheel voordat ze Nederland ‘ontdekken’. ‘Pas als ze verder kijken, komen ze erachter dat je in Nederland ook Engelstalige studies kan volgen. Ook kun je in Nederland rondkomen met Engels, zonder Nederlands te spreken, terwijl je bijvoorbeeld in Duitsland écht Duits moet kunnen spreken. Daarnaast is Nederland bijvoorbeeld goedkoper om in te studeren dan het Verenigd Koninkrijk of de Verenigde Staten. En bovendien staat Nederland bekend als een open maatschappij.’
Familie is je meest directe collectief
Hoe groot is die invloed van familieleden precies op Chinese studenten die tienduizenden kilometers van huis aan de UvA komen studeren? En waar bestaat die invloed dan uit?
Veel jonge Chinezen willen graag in het buitenland studeren, zegt Leung, de zogenoemde ‘buitenland-studeer-koorts’. En dat deden ze ook. Toen de strenge Chinese COVID-regulaties waren opgeheven, gingen flink meer Chinese studenten naar het buitenland om te studeren, waaronder ook naar Nederland. In het post-Corona studiejaar 2023-2024 studeerden er 23 procent meer Chinezen dan het voorgaande jaar in Nederland – de grootste groei in bijna twintig jaar.
Waarom willen ze dan zo graag naar het buitenland? ‘De studenten verlangen grotendeels naar avontuur, zeker nu China meer verbonden is met rest van de wereld,’ aldus Leung. ‘Jonge mensen in China, maar eigenlijk overal, willen goeie banen, meer leren en een andere levensstijl ervaren.’
Ondanks dat veel van deze redenen om in het buitenland te willen studeren overeenkomen met die van Nederlandse studenten, is er een belangrijk verschil: ‘In Europa is familie ook belangrijk maar in Oost-Aziatische culturen weegt deze zwaarder door de invloed van, onder andere, het confucianisme.’ Binnen deze filosofie en ideologie is respect en gehoorzaamheid aan je familie erg belangrijk. Sterker nog, de familie wordt gezien als de basis voor harmonie in de hele samenleving. Leung: ‘Individualisme wordt gezien als iets slechts in China. Mensen moeten juist meer collectief handelen en denken, en het meest directe collectief dat je hebt, is je familie.’
Keerzijde
Een van de speerpunten uit het onderzoek van Leung gaat over ‘mianzi’ (面子), dat zoiets als ‘een gezicht geven’ betekent. Het wordt gebruikt om bijvoorbeeld de reputatie en eigenwaarde te beschrijven van families. Leung: ‘In China ben je niet alleen verantwoordelijk voor je eigen reputatie, maar ook die van je familie, vooral voor je ouders. Als je als ouder kan zeggen dat je zoon of dochter in Europa studeert, geeft dat de familie een positief aanzien. Als je succesvol bent, ben je niet alleen trots op jezelf, maar breng je ook trots voor je familie.’
De keerzijde van studeren in het buitenland voor Chinese studenten ligt diepgeworteld in het concept mianzi, dat draait om trots en eer, maar ook een zware last kan zijn. Leung legt dit uit: ‘Studenten kunnen voelen dat ze extra hard moeten werken als hun ouders het mogelijk gemaakt hebben dat ze in het buitenland kunnen studeren. Als je dan geen goede cijfers krijgt raak je extra gestrest. Ze voelen druk van thuis en tegelijkertijd academische prestatiedruk.’
China kent een grote diversiteit tussen mensen en dat beïnvloedt hoe sterk familiereputatie meeweegt voor studenten, zegt Leung. ‘In China is de middenklasse de laatste jaren gegroeid. De lagere middenklasse kunnen soms nauwelijks hun ticket naar het buitenland betalen terwijl rijkere ouders een huis kunnen kopen voor hun kind in het buitenland. Als bijvoorbeeld je ouders geld moeten lenen voor jouw studie, is de prestatiedruk een stuk groter. Voor mensen die meer te verliezen hebben is mianzi misschien belangrijker,’ speculeert Leung.
Teruggaan of niet
De druk op Chinese jongeren is ook verhoogd door de ‘eenkindpolitiek’, dat het krijgen van een tweede kind strafbaar maakte tussen 1979 en 2015. Volgens Leung, heeft dit beleid een grote impact op wat dat éne kind betekent voor de familie. ‘Soms is er slechts maar één kind voor twee sets aan grootouders of zelfs overgrootouders.’ Hierdoor hechten de ouders zich sterk aan hun enige kind. ‘Veel van die kinderen voelen daarom een grote verantwoordelijkheid, vooral omdat ze die niet kunnen delen met broers of zussen, en dit zal bijvoorbeeld de keuze beïnvloeden of afgestudeerde Chinezen terugkeren naar hun familie.’
Ondanks dat Rachel geen enig kind is, herkent ze wel de morele verplichtingen die elk kind van zijn of haar ouders meekrijgt. In China wordt dit ‘xiao’(孝) genoemd, zegt Rachel, wat verwijst naar het tonen van respect aan de oudere generaties, inclusief onderdanigheid, zorg en soms genegenheid. ‘In werkelijkheid is dit cosmetisch en brengt het druk met zich mee, wat ik niet leuk vind. Er is de verwachting van mij om een goede dochter te zijn voor mijn ouders en grootouders en dat ik veel voor ze moet regelen. Ik heb een druk leven in Amsterdam dus dat is niet makkelijk. Ik wil niet terugverhuizen naar China want ik wil er niet leven.’
‘Studenten wegen de mogelijkheden qua werk in het buitenland af tegenover de aantrekkingskracht van familie in China,’ vertelt onderzoeker Yanbo Hao. Hij deed samen met Leung onderzoek naar de ervaringen van Chinese studenten in Amsterdam en welke invloed de Chinese familie had op de keuze om in Amsterdam te blijven. Hao legt uit dat in zijn onderzoek naar voren kwam dat studenten vaak hun ouders ervan moesten overtuigen dat ze in Nederland willen blijven wonen. ‘Één student voelde geen support van zijn ouders om in Nederland te blijven wonen en daarom manipuleerde hij zijn ouders door te laten zien hoe fijn zijn leven is in Nederland zodat ze hem wel zouden ondersteunen in zijn keuze.’
Toch is er ook in China één en ander veranderd. Vroeger was er een grotere druk voor studenten om terug te keren naar China om voor hun ouders te zorgen. Nu is dat minder: ‘Doordat er nu betere verzekeringen zijn voor ouderenzorg in China is er minder noodzaak om zelf voor je ouders te zorgen,’ aldus Leung.
Soms wordt er ook voor gekozen om de ouders naar Nederland te brengen, of zelfs naar een ander land. ‘En bovendien: wat is terugkeren precies? Een Chinese student die afgestudeerd was in Nederland verhuisde samen met zijn ouders naar Singapore – dichtbij genoeg voor hen, maar internationaal genoeg voor hem,’ vertelt Leung.
Onderzoeker Hao koos ervoor om na zijn studie in Nederland te blijven ondanks dat zijn ouders hem vroegen terug te komen. ‘Toen ik na mijn studie even geen werk had, probeerden mijn ouders mij over te halen terug naar China te komen door te zeggen hoe goed China kon zijn. Toen ik eenmaal werk gevonden had in Nederland zagen ze hoe goed het betaalde en de reputatie van mijn bedrijf was. Nu scheppen zij erover op tegen anderen.’
Hoe ga je om met de druk van je ouders die aan de andere kant van de wereld een oordeel hebben over jouw studiekeuzes? Hao is er nuchter over: ‘Er is geen goede of foute beslissing. Je moet gewoon je leven op een rijtje zien te krijgen.’ Voor veel Chinese studenten blijft de keuze tussen familie en zelfstandigheid een voortdurende balans. ‘En waar die balans precies ligt, verschilt uiteindelijk per persoon.’
*Rachel is een gefingeerde naam: haar echte naam is bekend bij de redactie.
