Gerbrand van Leeuwen (1686): de eerste theoloog aan het Athenaeum Illustre die geloofstwisten wist te sussen
In de zevende aflevering van De Illustere Universiteit stelt het Athenaeum Illustre haar eerste hoogleraar in de theologie aan: Gerbrand van Leeuwen (1643-1721). Met de oprichting van de theologische faculteit kreeg het Athenaeum de allure van een kleine universiteit, wat een hoogtepunt in de geschiedenis van de Amsterdamse illustere school markeert.
Het Athenaeum Illustre had in de tweede helft van de 17e eeuw al bijna de allure van een universiteit, met onderwijs in rechten, geneeskunde en de artes liberales, de voorloper van geesteswetenschappen. Alleen een faculteit in de theologie ontbrak nog. Dat lag deels aan de gespannen verhouding tussen het stadsbestuur en het gereformeerde kerkbestuur, en aan het pragmatische beleid van de stad: vakken moesten vooral nuttig zijn voor de ontwikkeling van Amsterdam.
Het nut van een leerstoel in de theologie werd eind 17e eeuw duidelijk. Opnieuw dreigden religieuze conflicten op te laaien in de handelsstad. Na de Synode van Dordrecht in 1618, waarin de gereformeerde kerk de officiële kerk van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden werd, hoopte men dat de geloofstwisten voorbij waren. Maar de strijd tussen Voetianen en Coccejanen over de studie van de Bijbel en de rol van de staat in kerkelijke zaken veroorzaakte omstreeks 1675 onrust onder de burgerij, ook in Amsterdam. Het stadsbestuur greep in door beide kampen predikanten te laten voordragen en besloot in dejaren erop, niet geheel toevallig, een leerstoel theologie in te stellen aan het Athenaeum Illustre. Die stoel kwam in 1686 toe aan Gerbrand van Leeuwen (1643-1721).
Van Leeuwen, zelf predikantszoon, stond bekend om zijn heldere preken. Tweemaal per week predikte hij in de Westerkerk en Amstelkerk. In zijn onderwijs legde hij de nadruk op het bestuderen van de Schrift, in plaats van op het openlijk verdedigen van verschillende religieuze opvattingen. Hij pleitte voor verdraagzaamheid tussen alle religieuze gezindten. Zijn aanpak hielp de rust in de stad te herstellen en maakte hem al snel tot een gewaardeerd hoogleraar en spreker.
De zevende aflevering van De Illustere Universiteit is vanaf nu te beluisteren op Spotify.
