UvA-promovendus: ‘Geef ouders een stem in loting Amsterdamse middelbare scholen’
Achtstegroepers verdelen over de middelbare scholen in Amsterdam is elk jaar weer een wiskundige puzzel voor de Osvo, de vereniging van Amsterdamse schoolbesturen. De afgelopen jaren komen steeds minder leerlingen op hun favoriete school terecht. Kan dat niet beter? Op die vraag promoveert Mayesha Tasnim in de informatiekunde aan de UvA.
Waarom is het plaatsen van leerlingen met havo/vwo-advies op Amsterdamse middelbare scholen zo ingewikkeld?
‘Er zijn zo’n 65 middelbare scholen in Amsterdam waarvan een handvol heel populair is. Omdat niet elke basisschoolleerling op zijn of haar favoriete school geplaatst kan worden, gebruikt de Osvo, de vereniging van Amsterdamse schoolbesturen, een algoritme om een zo goed mogelijke verdeling te maken.’
‘Het algoritme dat de Osvo gebruikt komt uit New York. Het is een wereldberoemd algoritme, de makers wonnen er zelfs de Nobelprijs mee. Wat het zo bijzonder maakt is dat het strategy proof is. Dat wil zeggen dat strategisch kiezen niet loont en je dus eerlijk moet zijn over je voorkeursscholen.’
‘Maar wat veel mensen niet weten is dat het algoritme uit New York een tweezijdig algoritme is. Dat wil zeggen, niet alleen leerlingen ranken de scholen, ook de scholen ranken de leerlingen op basis van hun prestaties. Op deze manier stop je twee rankings in het algoritme en daar komt dan een bepaalde indeling uit. In Amsterdam is dat niet het geval, daar ranken alleen leerlingen de scholen. Dat maakt de situatie in Amsterdam mathematisch gezien zo ongelofelijk ingewikkeld. Om de leerlingen toch in te kunnen delen is de Osvo genoodzaakt tot een loterij, waarbij elke leerling een lotnummer krijgt. Het nadeel daarvan is, een loting is niet erg efficiënt.’
Hoezo niet?
‘Omdat je geen controle hebt over een willekeurige loting. Het kan voorkomen dat de ene leerling naar school A wil, en de ander naar school B, en ze allebei op de andere school terechtkomen. Of dat je op een hele lage plaats eindigt in de ranglijst. In 2017 leidde dat ertoe dat sommige leerlingen op plek 18 in hun ranglijst geplaatst werden.’
Hoe werkt dat precies?
‘Stel, je hebt een aantal populaire scholen op je voorkeurslijst staan. De loting wordt getrokken en je krijgt een slecht (hoog) lotnummer toegewezen. Dan is de kans groot dat je niet wordt ingeloot voor je 1de keuze, want die school is dan al vol. Maar ook niet voor je 2de, 3de en 4de keus, omdat leerlingen met hogere lotnummers die de scholen hoger op hun lijst hadden geplaatst voorrang krijgen.’
‘Om dat te voorkomen, heeft de Osvo een plaatsingsgarantie geïntroduceerd. Leerlingen met havo/vwo-advies geven twaalf voorkeursscholen op en worden verzekerd van een plek. Hoe de Osvo dat aanpakt: na de loting kijken ze welke leerlingen niet op een school in hun top 12 zijn geplaatst. Dan gaan ze de scholen bellen die bovenaan de lijst van die leerlingen staan met het verzoek om extra plaatsen te creëren. Die plaatsingsgarantie creëert daarmee de mogelijkheid voor ouders om strategisch te kiezen.’
Hoe zit dat?
‘Stel je bent een ouder, en je moet twaalf scholen opschrijven. Vaak heb je er maar vier waar je echt in wil. Die zet je bovenaan. Hele populaire scholen zet je dan daarachter, zodat je in aanmerking komt voor de plaatsingsgarantie. Over die strategie gaan blogs en YouTube-filmpjes rond. Maar wat veel ouders niet weten is dat strategisch kiezen ook risico’s heeft. Namelijk dat je dan helemaal niet op de school van je voorkeur geplaatst wordt.’
‘Waar ik bang voor ben is het scenario dat meer en meer ouders die strategie gaan toepassen, waardoor de plaatsingsgarantie niet meer houdbaar is. Scholen kunnen namelijk niet oneindig meer leerlingen plaatsen. In mijn proefschrift laat ik zien dat als 60 procent van de ouders strategisch kiest, de plaatsingsgarantie faalt.’
Je hebt dit probleem ook voorgelegd aan de Osvo. Wat zeiden ze?
‘De Osvo zegt dat de plaatsingsgarantie op basis van gelijke kansen nog altijd het beste systeem is dat ze kunnen bieden.’
Heb je een alternatief?
‘Niet direct. Ik vergelijk verschillende algoritmes en er is het Hongaars algoritme waarmee alle leerlingen in de top 4 favoriete scholen kunnen komen, maar ook dat algoritme is niet strategy proof. Reden waarom de Osvo er niet gelijk voor viel. Het punt is, zodra je ook maar één verbetering toevoegt aan een random loterij is het algoritme al niet meer strategy proof.’
‘Een vraag die ik stel in mijn proefschrift is: hoe erg is het als een algoritme niet strategy proof is? Daarvoor heb ik een vragenlijst gedaan onder Amsterdamse ouders met leerlingen in groep acht waarin ik ze uitleg hoe ze strategisch kunnen kiezen en ook de risico’s daarvan noem. En dan blijkt: ouders zijn heel conservatief met strategieën toepassen als de toekomst van hun kind op het spel staat.’
Dus een slimmer lotingssysteem dat strategisch kiezen niet uitsluit is helemaal zo slecht nog niet?
‘Dat denk ik inderdaad. Zolang je maar open communiceert over welke strategieën je kunt gebruiken en wat de risico’s zijn. Ook denk ik dat het helpt om ouders een stem te geven in deze afweging. Zodat ouders mee kunnen bepalen: Willen we slechtere toewijzingen, zolang het maar eerlijk is? Of willen we efficiëntere toewijzingen, met het risico dat ouders strategieën gaan toepassen? Als ouders hierin kunnen meedenken, voorkomt dat misschien een hoop frustratie.’
Mayesha Tasnim promoveerde vrijdag 4 september om 11.00 uur op het proefschrift:One-Sided Matching Under Strategic Reporting. Insights from Amsterdam School Choice. De promotie vindt plaats in de Aula, Oude Lutherse Kerk, en is gratis toegankelijk.
