Heeft een minimumleeftijd voor sociale media wel zin?
In het regeerakkoord van Jetten I wordt voorgesteld een minimumleeftijd van 15 jaar in te stellen voor sociale media. Maar kan dat eigenlijk wel? UvA-wetenschapper Paddy Leerssen boog zich over de wetgeving. ‘Er zijn al veel kaders, maar die worden niet gehandhaafd.’
Het invoeren van een minimumleeftijd voor het gebruik van sociale media is wereldwijd een opkomende maatregel. In maart voerde Indonesië in de voetsporen van buurland Australië een mediaverbod in voor kinderen. Ook in andere landen liggen de plannen al klaar.
Nu volgt dus ook Nederland, waar het nieuwe kabinet een minimumleeftijd van 15 jaar wil instellen voor het gebruik van sociale media. UvA-jurist en onderzoeker Paddy Leerssen zocht samen met UvA-hoogleraar informatierecht Joris van Hoboken in een adviesrapport uit of zo'n verbod juridisch wel een beetje kan. Want een plan in een regeerakkoord is nog geen wetsvoorstel, legt Leerssen uit.
Onveiligheid
De voornaamste reden om een sociale mediaverbod voor kinderen in te stellen is de ‘onveiligheid’ van de platformen. De Indonesische minister van Communicatie Meutya Hafid zei in maart tegen De Volkskrant dat de invoering van de wet in de archipel nodig was om kinderen te beschermen tegen ‘de risico’s van porno, online pesten, oplichting, en bovenal verslaving.’ In het Nederlandse voorstel staat dat de minimumleeftijd geldt ‘zolang sociale media onvoldoende veilig zijn.’ Een verdere specificatie ontbreekt. ‘Dat is heel subjectief natuurlijk’, zegt Leerssen. ‘Het is een combinatie van wetenschappelijk bewijs verzamelen en een politiek oordeel van welke risico’s wij aanvaardbaar vinden.’
De huidige generatie studenten groeide op met sociale media en ondervond ook de keerzijde ervan. Maar zouden zij zelf een verbod op sociale media hebben gewild? Folia vroeg het een aantal UvA’ers.
Europese wetgeving
Anders dan in Australië, waar een volledig nieuw beleid werd ingevoerd, zijn er in Nederland al wettelijke kaders - met name op Europees niveau - voor het beperken van het gebruik van sociale media onder jongeren. Neem de grote platformen, zoals Instagram, TikTok en Snapchat. Het toezicht op deze bedrijven valt onder de Europese Commissie. Dus ook al zou er op nationaal niveau een minimumleeftijd voor sociale media worden ingevoerd, de lokale overheid is niet in alle gevallen bevoegd er daadwerkelijk iets mee te doen.
Twee jaar geleden werd in de Europese Unie de Digitale Dienstenverordening (DSA) ingevoerd. Binnen die Europese wet geldt al een minimumleeftijd voor ‘onveilige diensten op grond van de risico’s die hier spelen’, zoals in het adviesrapport wordt beschreven. Daarnaast verplicht de DSA sociale mediaplatformen om hun eigen leeftijdseisen goed na te leven, wat bij de meeste platformen 13 jaar is. En de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) zorgt er ook nog eens voor dat er tot 16 jaar ouderlijke toestemming is vereist.
Dus eigenlijk bestaat er al een minimumleeftijd voor kinderen. ‘Maar er is weinig bewustzijn en handhaving van die regels,’ voegt Leerssen toe. Heeft die verhoging tot 15 dan echt zin, vraagt hij zich af. De crux zit hem in de naleving, zegt hij. ‘Als je een minimumleeftijd invoert moet je die ook goed handhaven, dat wordt nu al nauwelijks gedaan.’
Handhaving
We kunnen ook gewoon beginnen met het goed handhaven van de regels die er nu al zijn, stelt Leerssen. ‘Dan ben je eigenlijk al waar je wil zijn.’ Maar daar zitten nog een aantal haken en ogen aan. In het regeerakkoord wordt eveneens genoemd dat de Europese minimumleeftijd ‘handhaafbaar’ moet zijn door middel van een ‘privacyvriendelijke leeftijdsverificatie.’
Er zijn nu drie methoden om de leeftijd van een gebruiker te bepalen: een zelfverklaring van de gebruiker, wat nu de norm is, leeftijdsverificatie met identificatiedocumenten en leeftijdsschatting. In een zelfverklaring kan je gemakkelijk een oudere leeftijd opgeven, dus dat heeft eigenlijk geen functie, zegt Leerssen. Leeftijdsverificatie brengt privacyrisico’s met zich mee en kan bijvoorbeeld migranten of digitaal laaggeletterden uitsluiten. Een leeftijdsschatting, zoals ze in Australië hanteren, is dan weer niet altijd even betrouwbaar.
De verschillende ideëen voor het bepalen van de leeftijd van een gebruiker zijn nog te makkelijk met VPN’s of het inschakelen van een meerderjarige vriend of vriendin nog makkelijk te omzeilen, stelt Leerssen. ‘Je moet de kosten tegen de baten van sociale media afwegen.’ En tot nu toe lijken de leeftijdscontroles nog weinig op te leveren.
Symbolische wet
Toch kan zo’n nieuwe wet ook een positief effect hebben, vindt Leerssen. ‘Het heeft een signaleringsrol, een soort symbolische wet.’ Het gaat volgens hem om een sociale norm die wordt gecreëerd, waardoor ouders maar ook kinderen zelf bewuster gaan nadenken over de kosten en de baten. ‘Een wettelijke minimumleeftijd maakt het voor de ouders ook makkelijker om grenzen te stellen.’
Dat heeft effect, laat de casus Australië zien. Het sociale mediagebruik onder kinderen is daar afgenomen, al heeft dit weinig te maken met de naleving van de kaders van de nieuwe wet en meer met de bewustwording erover en de keuzes die ouders en kinderen zelf maken, aldus Leerssen. ‘Je moet er bij het invoeren van zo’n wet niet vanuit gaan dat het gelijk iets oplevert.’
Leerssen: ‘Het belangrijkste advies is dat de platformen moeten worden gewezen op de verplichtingen die ze nu al hebben. Maar de vraag blijft: hoe kunnen we die boodschap op een doeltreffende manier aan de man brengen?’
