‘Slordige’ keuzes brengen de mens verder vooruit
De mens maakt voortdurend afwegingen en beslissingen. Maar waar voorheen altijd werd gedacht dat er een ‘perfecte strategie’ kon zijn, blijkt de ‘imperfecte strategie’ op de lange termijn verrassend voordelig. Dat berekende UvA-onderzoeker Marta Couto met evolutionaire speltheorie. ‘De afwas laten staan kan op de lange termijn de slimmere keuze zijn.’
De toren van vieze pannen in de keuken van jouw studentenhuis wordt steeds groter en begint verdacht veel op die in Pisa te lijken. Je geeft toe en begint aan de grote schoonmaak. Maar wat een logische en rationele keuze is – want je wilt graag een opgeruimde keuken – kan in je nadeel uitpakken. Want als het je niet had geboeid hoe hoog die toren was geworden, had je langer gewacht en had jouw huisgenoot misschien wel de grote afwasberg getrotseerd.
De sociale dilemma’s van bijvoorbeeld dit soort huiselijke taferelen kunnen in computersimulaties worden getest. Wat de meest strategische beslissing is, zoekt UvA-onderzoeker Marta Couto, gespecialiseerd in computationele sociale wetenschappen, op een wiskundige manier uit. Couto doet samen met Fernando Santos en Christian Hilbe onderzoek naar de ‘evolutie van rumoerige beslissingen’. Oftewel: waarom kiezen mensen niet altijd voor de meest strategische keuze en hoe verandert menselijk gedrag. Onlangs publiceerde de onderzoeksgroep hun bevindingen in vakblad PNAS.
‘Slordige’ keuze
De mens maakt niet altijd de meest logische of op korte termijn meest strategische keuze, blijkt uit het onderzoek van Couto. En dat is voordelig, want het maken van een ‘slordig’ besluit kan op de lange termijn goed uitpakken. Dat is verrassend, vinden de onderzoekers. Couto: ‘Het is paradoxaal, want in het moment maak je misschien een dom besluit, want je wilt nog steeds graag een schone keuken en je weet niet of andere mensen het wel schoon gaan maken.’
Dit berekenen ze door te kijken naar de gevoeligheid van iemand voor de directe uitkomst van een ‘spel’. ‘Dit noemen we outcome of pay-off sensitivity,’ vertelt Couto. ‘Dat gaat erom hoe waarschijnlijk je zou reageren op een strategie die zich voordoet en direct voor een betere uitkomst kan zorgen.’ Terugvertaald naar de afwasmetafoor: de betere strategie zou dan zijn om zelf de afwas te doen, want dat zou direct een voordelige uitkomst, namelijk de schone vaat, opleveren. Couto kwam er dus achter dat lage gevoeligheid niet altijd voor een slechtere uitkomst zorgt.
Het spel
Tijd voor een lesje speltheorie. Speltheorie is een tak van de wiskunde waar modellen worden ontwikkeld om de beslissingen van mensen in bepaalde dilemma’s te begrijpen. In deze theorie, die binnen verschillende disciplines wordt toegepast, wordt er op een wiskundige manier een inschatting gemaakt over menselijk handelen. Misschien gaat er een belletje rinkelen bij een van de spelsoorten: het prisoner’s dilemma. Twee vrienden worden opgepakt en staan voor de keuze: bekennen of zwijgen. Als ze beiden niks zeggen, gaan ze een jaar de cel in. Verlinken ze beiden de ander, worden ze twee jaar opgesloten. Maar als de een praat en de ander niet, gaat de biechteling vrijuit en krijgt diens maat drie jaar. Zonder kennis over wat de ander gaat doen, moet er een beslissing worden gemaakt. Kies je voor jezelf of blijf je trouw aan je vriend?
Dat is precies wat speltheorie test, legt Couto uit. Wat is de meest logische strategie en keuze als dit ook door de acties van anderen wordt beïnvloed? ‘In ons leven spelen we continu van dit soort spellen en maken wij dit soort afwegingen,’ zegt Couto. ‘Maar als modelbouwers weten we nooit welk spel iemand exact speelt of welke andere factoren er nog meewegen. Dat maakt het moeilijk om het exact te controleren of voorspellen.’
Speltheorie wordt gebruikt om menselijk handelen te begrijpen en voorspellen. Dit kan heel handig zijn in oorlogsconflicten, of als je jouw huisgenoot de afwas wilt laten doen. ‘Als je dit begrijpt kan je een inschatting maken over wat de tegenstander gaat doen en je keuze daarop afwegen,’ aldus Couto.
Lage gevoeligheid
Na het doorberekenen van de cijfers, concludeerden de onderzoekers dat wat op de lange termijn de meest strategische keuze is, op de korte termijn niet direct iets oplevert. Om weer even terug te gaan naar die afwas: je weet natuurlijk niet of jouw huisgenoot de afwas ook écht gaat doen. Dus in deze situatie is een lagere gevoeligheid voor een directe ‘pay-off’ voordeliger, want minder waarde hechten aan de gedane afwas zorgt ervoor dat jij het niet zelf hoeft te doen.
En dat verbaast de onderzoekers, want in de meeste spelsimulaties betekent een hogere gevoeligheid, een beter inschatting van de meest strategische keuze en daarmee de beste individuele uitkomst. ‘Je zou verwachten dat de waarde die iemand hecht aan de uitkomst oneindig groter zou worden,’ legt Couto uit. Maar dat blijkt niet zo te zijn. ‘Het groeit soms tot een bepaald punt en stopt daar. Dat betekent dat er een bepaald punt komt waarop het meer gevoelig zijn voor een bepaalde uitkomst niet meer voordeel oplevert.’ Dus imperfecte beslissingen kunnen soms juist ‘slim’ zijn, concludeert Couto daaruit.
Evolutionair voordeel
Minder receptief zijn voor wat er gebeurt, kan niet alleen slim zijn voor jezelf: de mensheid heeft er ook wat aan. Het maken van de imperfecte keuze kan zorgen voor ‘collectieve vooruitgang’, zegt Couto. Want juist de ‘out-of-the-box’ keuzes kunnen ervoor zorgen dat er wordt geëxperimenteerd met strategieën en er nieuwe oplossingen ontstaan, legt Couto uit.
‘Dan hebben we het over evolutionaire speltheorie,’ legt Couto uit. Die theorie gaat nog een stap verder en kijkt naar hoe menselijk gedrag verandert door evolutie. In evolutionaire speltheorie wordt niet alleen onderzocht wat de meest voordelige keuze is, maar de theorie kan ons iets vertellen over de evolutie van de mens en waarom wij op een bepaalde manier handelen. ‘Net zoals onze genen evolueren als ze aan volgende generaties worden doorgegeven, zo verandert ook gedrag doordat jij een bepaalde actie bij iemand ziet en dit overneemt,’ legt Couto uit.
En dat is het bijzondere aan deze uitkomst: de mens maakt niet altijd de beste keuze. Maar op de lange termijn zorgt dat voor een evolutionair voordeel. Gewoon af en toe wachten totdat je huisgenoot de afwas doet, dus.
