Ook nadat Indonesië onafhankelijk werd pakten Nederlandse bedrijven de draad weer op
Er is steeds meer aandacht voor de Nederlandse oorlogsmisdaden in Indonesië. Maar over de Nederlandse bedrijven die tijdens de Indonesische revolutie de draad weer oppakken, is minder bekend. Nederlandse uitgevers zagen hun kans schoon, blijkt uit het proefschrift van UvA-promovendus Eline Kortekaas.
Eline, je dook in het verleden van W. van Hoeve. Wie was hij?
‘Een Nederlandse uitgever, Wilhelmus van Hoeve, die in 1945 een boekhandel kocht in Bandung, Indonesië. Hij kocht die boekhandel in oktober, terwijl in augustus de Indonesische Onafhankelijkheid was uitgeroepen. Dankzij zijn Indonesische adviseurs, Sumarto Djojodihardjo en Silitonga, die via relaties in de politiek en in het onderwijs wisten naar welke boeken er vraag was, gaf hij in enkel jaren tijd meer dan honderd boeken uit. Veel voor het Indonesische onderwijs, een toeristische gids en de eerste encyclopedie van Indonesië.’
Waarom kocht Van Hoeve juist in die tijd een boekhandel in Indonesië?
‘In de tweede helft van de jaren 40 ontstond er een enorme vraag naar Indonesisch drukwerk, vooral in het onderwijs. De Indonesische boekhandels konden op dat moment nog niet aan de vraag voldoen en verschillende Nederlandse uitgevers speelden daarop in. W. Van Hoeve was daar één van. Het ging overigens niet alleen om uitgevers, vlak na de Tweede Wereldoorlog pakten veel Nederlandse firma’s de draad weer op in Indonesië.’
Zat de Indonesische bevolking te wachten op die Nederlandse bedrijven?
‘Dat lag inderdaad gevoelig. Dit verhaal is er een van grijstinten en ook het Indonesische perspectief was niet zwart-wit. Er waren Indonesiërs die volledige onafhankelijkheid nastreefden en niets meer met Nederland te maken wilde hebben, maar er waren ook Indonesiërs die de Nederlandse kennis en bedrijven juist wilden gebruiken om Indonesië als onafhankelijk land vooruit te helpen.’
Welke rol speelde W. Van Hoeve daarin?
‘Ik heb hem uiteindelijk gekarakteriseerd als een pragmatische bemiddelaar. Het is lastig, omdat Van Hoeve geen persoonlijke dagboeken heeft nagelaten en ik me voornamelijk gebaseerd heb op zakelijk archiefmateriaal. Over de privépersoon Van Hoeve en zijn idealen weten we dus heel weinig.’
‘Van Hoeve werkte samen met Indonesiërs en investeerde in Indonesische schrijvers en vertalers, maar zijn boeken werden in Nederland geproduceerd en daarheen verscheept. Daardoor bleef de opmerkelijke afhankelijkheidsrelatie met Nederland in stand. Zijn boeken noem ik dan ook een hybride product, omdat de inhoud door Indonesische auteurs en vertalers werd verzorgd, terwijl het drukken in Nederlands plaatsvond.’
‘Er waren in die tijd ook andere uitgevers die er wel belang aan hechtten dat het boekbedrijf uiteindelijk ook in Indonesische handen kwam. Zo stuitte ik ook op het verhaal van Klaas Jan Bas, een Nederlander die in de tweede helft van de jaren 40 met een boekentrein onderwijs- en lesboeken over Java verspreidde. Hij zette dat bedrijf samen met Indonesiërs op en draagt het uiteindelijk ook aan hen over.’
Wat gebeurde er na 1965?
‘Eind 1957 werden alle overgebleven Nederlandse bedrijven in Indonesië genationaliseerd en daarmee eigendom van de Indonesische staat. Ook Maatschappij Vorkink, de boekhandel van W. van Hoeve in Bandung. Alle Nederlanders moesten het land uit. De uitgeverij W. van Hoeve bleef wel actief. Zijn tweede Indonesische adviseur, Silitonga, wilde de samenwerking niet opgeven. Hij schreef aan W. van Hoeve dat ze een gedeelde cultuur hebben, en dat het hem niet om zijn nationaliteit ging. Ze probeerden daarna alsnog boeken uit te geven via de Belgische uitgeverij Angèle Manteau. Uiteindelijk droeg W. van Hoeve zijn uitgeverij over aan de Nederlandse uitgever Van Goor.’
Je promotie is onderdeel van een NWO-project over het dekoloniseren van de Indonesische kenniscultuur. Hoe draagt jouw proefschrift daaraan bij?
‘Dat is een heel groot doel, we weten nog nauwelijks iets van het dekoloniseren van kennis in Indonesië. Indonesië was eeuwenlang een kolonie van Nederland: het gaat over de herorganisatie van een hele maatschappij.’
‘Er is veel onderzoek gedaan naar de Indonesische revolutie en het geweld. Maar wat mijn proefschrift laat zien is dat ook nádat Indonesië onafhankelijk werd, Nederlandse bedrijven de draad gewoon weer oppakte. De Nederlandse invloed in Indonesië eindigt dus niet na de soevereiniteitsoverdracht in 1949, toen Indonesië op papier onafhankelijk werd. Het verhaal van W. van Hoeve is een speldenprikje op dat toneel.’
