Patiënt is klaar voor duurzame zorg: ‘Een groene behandeling graag, dokter’
Wat is de milieu-impact van een operatie? Patiënten kiezen graag voor een duurzamere behandeling, mits de behandeling even effectief is. Maar wat de duurzaamste optie is, ligt nog niet altijd voor de hand, blijkt uit het proefschrift van UvA-promovendus Eva Cohen.
Eva, duurzaamheid in de zorg is een hot topic. Waarom eigenlijk?
‘Wereldwijd is de zorg verantwoordelijk voor ongeveer 4 procent van de totale uitstoot van broeikasgassen. In Nederland veroorzaakt de zorg 7 procent van de totale uitstoot. Dat is ongeveer evenveel als de uitstoot van de luchtvaart. Een rijk land als Nederland heeft dus de verantwoordelijkheid om daar wat aan te veranderen.’
En kan dat ook zonder dat het ten koste gaat van de zorg?
‘Zeker kan dat. Bij Amsterdam UMC wordt er hard aan de weg getimmerd om het ziekenhuis duurzamer te maken. Dat begon op de operatiekamers, de vervuilendste afdeling van het ziekenhuis, waar mijn copromotor anesthesioloog Niek Sperna Weiland het eerste Green Team oprichtte. Sindsdien is er het Centrum voor Duurzame Zorg en zijn er allerlei maatregelen genomen om minder zorgproducten te gebruiken, patiënten dragen bijvoorbeeld geen operatiemuts meer, dat scheelt weer 44.000 mutsen per jaar. En proberen we wegwerpproducten zoveel mogelijk te vervangen door herbruikbare producten. Amsterdam UMC heeft jaarlijks 100.000 wegwerpmutsen vervangen door 1.000 herbruikbare exemplaren, wat een broeikasreductie van 60 procent en een afvalreductie van 94 procent heeft opgeleverd.’
‘Inmiddels zijn er zeventig Green Teams in Amsterdam UMC. En belangrijker nog, sinds 2025 is duurzaamheid formeel onderdeel geworden van de strategie van de organisatie. Dat wil zeggen dat het niet meer afhankelijk is van de vrije tijd en intrinsieke motivatie van enkele medewerkers, maar structureel onderdeel is geworden van beleid en zorginkoop. Daarmee loopt Amsterdam UMC voorop in Nederland.’
Voor je proefschrift sprak je met patiënten over duurzame zorg. Zitten zij daarop te wachten?
‘Onder patiënten is er veel draagvlak: de meerderheid wil meer informatie over duurzame zorg en vindt het belangrijk om hier zelf aan bij te dragen. Dat bleek ook uit een grote studie van Patiëntfederatie Nederland onder 9.000 patiënten: 70 procent geeft aan duurzaamheid te willen meewegen in zorgkeuzes. Toch worden er in de literatuur en in de praktijk veel aannames gemaakt dat patiënten groene zorg niet belangrijk zouden vinden omdat effectiviteit van zorg op nummer 1 staat. In de gesprekken die ik voerde kwam naar voren dat patiënten duurzaamheid in de zorg wel degelijk belangrijk vinden en openstaan voor informatie. Als ze een keuze kunnen maken tussen een duurzaam en minder duurzaam behandeltraject, waarbij de effectiviteit van de zorg gelijk is, heeft de duurzame optie de voorkeur. Alleen bij behandelingen van kanker of van een eigen kind nam die bereidwilligheid af.’
Kun je een voorbeeld noemen van een keuze voor een duurzamere behandeling?
‘In mijn proefschrift heb ik gekeken naar de milieu-impact van twee verschillende behandelingen van myomen (vleesbomen red.), een goedaardig gezwel in de baarmoeder. Uit eerder onderzoek van mijn promotor en professor Duurzame Zorg Wouter Hehenkamp weten we dat een embolisatie, het deels afsluiten van de bloedtoevoer naar de baarmoeder, tot even goede kwaliteit van leven leidt als het volledig verwijderen van de baarmoeder. Terwijl mijn onderzoek laat zien dat dat laatste meer milieu-impact heeft in CO2-uitstoot en afval, 6 kilogram afval gemiddeld per patient bij een embolisatie ten opzichte van 9 kilogram afval bij een baarmoederverwijdering. Dat zijn factoren die je kunt laten meewegen in de besluitvorming.’
Moeten artsen dit dan opbrengen in de spreekkamer en is daar ook tijd voor?
‘De beperkte tijd in de spreekkamer is inderdaad een van de bezwaren die artsen ook noemden. Maar informatie over duurzaamheid kan ook via folders of campagnes in het ziekenhuis verspreid worden. Wil je duurzaamheid echt inbouwen in behandelingsopties, dan moet het worden opgenomen in de klinische richtlijnen, waarin staat welke behandeling wordt aanbevolen op basis van kosten, veiligheid, noodzakelijkheid en effectiviteit. Overheidsorganisatie Zorginstituut Nederland is aan het kijken hoe duurzaamheid en inzet van zorgpersoneel ook een plek kunnen krijgen in dat rijtje.’
‘Toch zijn er nog flinke stappen te maken. Het berekenen van de milieu-impact van zorgpaden is namelijk nog niet zo voor de hand liggend. In het geval van de myomen is het nog onduidelijk of een embolisatie op de lange termijn ook de minste milieu-impact heeft. Bij dertig procent van de patiënten die een embolisatie ondergaan volgt na tien jaar namelijk alsnog een volledige verwijdering van de baarmoeder.’
Welke conclusies kun je wel op basis van dit proefschrift trekken?
‘De grootste milieu impact van ziekenhuiszorg komt van wegwerpproducten, de reisbewegingen van patiënten en zorgverleners en energieverbruik door gebouwen en apparatuur. Daarom is één van de aanbevelingen die ik doe om alle producten die hergebruikt kunnen worden in het ziekenhuis, te hergebruiken. Ik zou bijvoorbeeld graag zien dat we zo snel mogelijk herbruikbare operatiejassen en herbruikbaar afdekmateriaal op de operatiekamers gaan implementeren.’
‘Ook kunnen we alleen samen tot een duurzaam ziekenhuis komen. Betrek dus óók de patiënt in dit proces, maar leg daar niet de volledige verantwoordelijkheid. Uiteindelijk moeten de duurzame keuzes al zoveel mogelijk vóór het gesprek in de spreekkamer gemaakt zijn, in samenspraak met patiënten, zorgverleners, beleidsmakers, leveranciers en verzekeraars.’
Eva Cohen promoveert op vrijdag 5 juni om 10.00 uur op het proefschrift: Planetary Health Care. Shaping Sustainable Clinical Practice through Environmental Impact Assessment and Patient Engagement. De promotie vindt plaats in de Agnietenkapel en is gratis toegankelijk.
