Magazine | Door de nieuwe Citizen Science hub kan iedereen een wetenschapper zijn
Steeds vaker treden burger in de rol van ‘expert’ bij wetenschappelijk onderzoek, ook wel citizen science genoemd. Zo ook aan de UvA. Door de nieuwe eXtreme Citizen Science Hub, dat op 15 juni wordt gelanceerd, kunnen er straks nog meer onderzoeken samen met de ‘burgerexperts’ worden gerealiseerd. ‘Zonder hen zou het onderzoek te veel geld kosten.’
Slakken vangen, gratis wasjes draaien en het analyseren van je eigen sociale mediagebruik: burgers worden op unieke manieren als medeonderzoekers ingezet. Dit wordt citizen science, oftewel burgerwetenschap, genoemd. Onderzoeken die anders te kostbaar zouden zijn, worden opeens mogelijk.
Maar burgerwetenschap gaat niet alleen om het werven van gratis arbeidskrachten. De onderzoeken die met behulp van burgerwetenschappers tot stand komen, zijn volgens UvA-geograaf Lies Jacobs, een ‘co-creatie tussen burger en wetenschapper’. Jacobs is expert op het gebied van citizen science en heeft binnen de UvA verschillende burgeronderzoekprojecten opgezet. De wetenschap en de samenleving zijn erbij gebaat en krijgen er beiden iets voor terug, legt zij uit. ‘Het kan een verandering teweeg brengen bij mensen.’
Jacobs is een van de betrokkenen bij het nieuwe eXtreme Citizen Science Hub, dat op maandag 15 juni gelanceerd wordt. Het is de eerste keer dat verschillende Amsterdamse instellingen langdurig gaan samenwerken op het gebied van burgerwetenschappen. ‘Voor de UvA betekent dit dat Citizen Science nu écht een rol gaat spelen binnen de universiteit,’ aldus Jacobs, die een van de doelstellingen van de Hub vanuit de UvA gaat coördineren. Deze ‘werkpakketten’ worden maandag gepresenteerd. De UvA zal onder meer onderzoek doen naar ‘de wetenschap achter burgerwetenschap: wat werkt wel en wat werkt niet?’
Deelnemers
Citizen science valt onder de koepelterm open science, die op verschillende manieren probeert de bevolking meer bij de wetenschap te betrekken — zowel door het openbaar maken van publicaties als het mee laten denken over onderzoeksonderwerpen en het verzamelen van data. Het kan van alles zijn. Anders dan bij onderzoek waarbij burgers alleen proefpersoon zijn, nemen burgerwetenschappers zelf deel aan het onderzoeksproces.
‘Door burgerwetenschap breng je een onderwerp veel dichter bij de belevingswereld van mensen,’ vertelt Allison Moll, onderzoekcoördinator bij SISTEM-NL en SustainaLab, twee citizen science-initiatieven aan de UvA. ‘Vooral bij wetenschapsprojecten rondom duurzaamheid is dat belangrijk.’
Burgers worden aan de UvA al jaren bij verschillende onderzoeken ingezet, maar waar en hoe precies is weinig zicht op. ‘Vanuit de UvA willen wij burgerwetenschap meer faciliteren en stimuleren,’ vertelt Ava Irani, beleidsmedewerker open science bij de Universiteitsbibliotheek.
De overkoepelende eXtreme Citizen Science Hub moet hiervoor zorgen. Irani: ‘We willen als instelling af van het idee van de ivory tower.’ De hub is een samenwerking tussen meerdere Amsterdamse instellingen, waaronder de UvA. Voor het verwezenlijken van deze hub is door Open Science NL een subsidie van vier ton toegekend. Jacobs, die nauw betrokken is bij de hub, vertelt dat dit geld wordt ingezet om op elke instelling een ‘community manager’ aan te stellen om de samenwerking en kennisoverdracht tussen de instellingen te verbeteren.
‘Citizen Science maakt niet alleen de wetenschap sociaal relevanter, het zorgt er ook voor dat er data beschikbaar wordt waar zonder de burgers geen toegang toe zou zijn geweest,’ vertelt hoogleraar citizen science en sustainability aan de Universiteit van Leiden Uta Wehn. Dit beaamt Jacobs, die onder andere betrokken is bij de UvA-projecten SISTEM-NL en SustainaLab, waar dagelijkse wasjes van vrijwilligers worden ingezet voor het verzamelen van data over microplastics in kleding. ‘Dat zou gewoon niet mogelijk zijn om dat op een andere manier te organiseren, dat zou te veel geld kosten,’ aldus Jacobs.
Microplastics
Bij SISTEM-NL worden de deelnemers gevraagd om een filter op hun wasmachine te plaatsen, om zo de microplastics uit hun kleding te verzamelen en te onderzoeken. Dit draagt bij aan de kennis over de microplasticvervuiling van de oceanen, aangezien synthetisch textiel daarvan de grootste oorzaak is.
Het gaat er niet alleen om dat er op grotere schaal data kan worden verworven. Er zit volgens Wehn ook een belang in het verbeteren van de publieke kennis van bepaalde onderwerpen. Jacobs ziet dit terug in haar onderzoek. Als onderdeel van SISTEM-NL gaan ze langs scholen om kinderen met stickers die zij op hun kleding kunnen plakken te laten zien hoeveel plastic zich daarop verzamelt. Jacobs benadrukt dat educatie een belangrijk doel is van burgerwetenschap. ‘Dat is qua onderzoeksdata omtrent de microvezels niet heel relevant, maar het gaf ons wel toegang tot andere data: hoe oud zijn de kledingstukken, waar wordt het van gemaakt? Dat zijn ook data die je niet snel krijgt. Een dwarsdoorsnede van de Nederlandse kinderen,’ aldus Jacobs.
Democratisch
Naast educatie is democratisering volgens Jacobs een van de kernpijlers van de burgerwetenschap. Dit vindt ook Wehn: ‘Als het onderzoeksproces niet beperkt blijft tot elitewetenschappers, maar ook gemeenschappen betrekt en hen meer zeggenschap geeft, worden de grenzen van de wetenschap doorbroken en kunnen we spreken van democratische praktijken.’
‘Het belangrijkste aan burgerwetenschap vind ik dat je ook iets teruggeeft aan de persoon. Dat is ook waar het verschilt van een gewone enquête,’ vertelt communicatiewetenschapper Theo Araujo, die vanuit de UvA Digital Data Donation Infrastructure in samenwerking met andere universiteiten in Nederland heeft opgezet. Burgerwetenschappers kunnen op sociale mediaplatformen hun eigen data downloaden en vervolgens doneren aan verschillende onderzoeksprojecten in Nederland. Gelijktijdig wordt er samen met de deelnemers naar hun donatie gekeken, die daardoor wat kunnen leren over hun mediaconsumptie en de data die digitale platforms van hen hebben. ‘Het is voor wetenschappers moeilijk om iemands mediadieet of hoe iemand aan algoritmes op sociale media wordt blootgesteld op individueel niveau te onderzoeken,’ legt Araujo uit. Nu kan dat dus wel.
Als je niet jaren hebt lopen zwoegen op de universiteit, ben je dan wel gekwalificeerd om data te verwerven of inhoudelijk bij te dragen aan onderzoek? Volgens Jacobs is juist de kennis van de burgerwetenschappers essentieel. ‘De burgerwetenschappers zijn de mensen die elke keer de microplastics uit hun was hebben gezien. Dus als er iemand expert is in hoe je dat zou kunnen verminderen, zijn zij dat en niet wij,’ aldus Jacobs.
Wehn: ‘De betrouwbaarheid van een specifieke dataset is vaak minder belangrijk. Met grote hoeveelheden data, zie je nog steeds de trend. Daar gaat het om. En juist door het betrekken van burgers kun je grotere hoeveelheden data en inzichten verzamelen.’
Uitwisseling van kennis
Burgerwetenschap is een, voor beide partijen voordelige, wisselwerking tussen wetenschap en samenleving. Door de burgers kan er op grotere schaal data worden verzameld en onderzoek worden gedaan dat anders buiten bereik was gebleven. Maar ook de burgers zijn gebaat bij participatie. Bij het was-project kunnen ze goedkoop een duur filter krijgen, bij het data-project krijgen de burgers inzage in hun mediagebruik. Wehn en Jacobs leggen beide uit dat het gaat om een uitwisseling van kennis. De burgers leren meer over het doen van onderzoek en maatschappelijk belangrijke onderwerpen. Tegelijkertijd is de diversiteit van de burgers belangrijk voor het onderzoek. ‘Door samen te werken met burgers kan je het wetenschappelijke kennisniveau verleggen,’ vertelt Jacobs.
De bijdrage van de samenleving aan de wetenschap is belangrijk, daarover is iedereen het eens. Maar hoe zorg je ervoor dat de burgerwetenschappers een doorsnede zijn van de samenleving, dat het voor iedereen toegankelijk is? ‘We zien in onderzoeken dat er nu een grote bias is richting witte hoogopgeleide mannen, vaak in de latere stadia van hun leven,’ vertelt Wehn. ‘Het is niet de bereidheid, maar of ze de mogelijkheid hebben. De gemarginaliseerde groepen zijn vaak degene die de meeste sociaaleconomische problemen hebben, maar hun toegang tot burgerwetenschapsinitiatieven blijft beperkt. Ze kunnen niet meedoen of weten vaak niet van het bestaan van initiatieven af. Of er bestaan taalbarrières.’
‘Met het was-project verwachten wij iets van de mensen die meedoen, wij vragen tamelijk veel tijd en ze hebben ook een wasmachine nodig om het filter op te installeren. Dat maakt het project exclusief,’ zegt Jacobs. Daarom werd het samenhangende project SustainaLab in het leven geroepen: een wasmachine op Science Park waar iedereen gratis wasjes kan draaien.
‘De wasmachines in mijn gebouw vallen vaak uit. Nu breng ik mijn was naar SustainaLab, waar het gratis wordt gewassen en gedroogd en kan het daarna weer ophalen. Ik moet alleen elke keer een enquête invullen,’ vertelt Nil Dogan (18, Liberal Arts and Sciences), die haar was sindsdien bijna altijd naar SustainaLab brengt. ‘Ik weet nu heel goed hoe ze alle data vastleggen. Ik heb veel geleerd over de onderzoeksmethode.’
Moll: ‘Je verrijkt elkaar heel erg met burgerwetenschap. De deelnemers leren iets van het onderwerp waar je mee bezig bent, maar wij leren ook heel erg hoe je dit soort projecten kan draaien op een manier dat het haalbaar is en je deelnemers enthousiast blijven.’
Op maandag 15 juni tussen 13.00 en 16.30 wordt de eXtreme Citizen Science Hub officieel gelanceerd met een ‘feestelijke kick-off’ in de Universiteitsbibliotheek.
Rectificatie: in de papieren uitgave van dit artikel stond dat de lancering op 12 juni zou plaatsvinden. Dit moet 15 juni zijn.
