De vissen in onze grachten hebben een pilletje op. Deze UvA-promovendus wil daar iets aan doen
Medicijnresten in rivieren, zoals pijnstillers en antidepressiva, veranderen het gedrag van vissen. UvA-promovendus Charlie Davey onderzocht bij de afvalwaterzuiveringsinstallatie in Amsterdam welke medicijnresten in Nederlandse wateren terechtkomen. ‘Wat opviel was de grote hoeveelheid ibuprofen die nog steeds aanwezig was na 97 procent verwijdering.’
Charlie, hoe raakte je gegrepen door de impact van onze medicijnresten op het waterleven?
‘Door onderzoeken die een paar jaar geleden wereldwijd de kranten haalden. Zoals het werk van Amerikaanse onderzoekers die aantoonden dat octopussen onder invloed van MDMA (de werkzame stof in xtc-pillen) aandachtig, sociaal gedrag gaan vertonen. Dat onderzoek laat zien dat chemicaliën hetzelfde effect kunnen hebben op dieren als op mensen.’
‘Een ander fenomeen is fish feminization. Dat gaat om mannelijke vissen die vrouwelijke kenmerken vertonen en bovenal onvruchtbaar worden door het anticonceptiehormoon oestrogeen, dat via het riool in sloten en rivieren terechtkomt. Als gevolg daarvan zijn sommige populaties in aantal afgenomen.’
‘De Nederlandse bevolking gebruikt steeds meer medicijnen en elk jaar komt er meer dan 190.000 kilogram medicijnresten via urine en ontlasting in het riool terecht. Veel mensen denken dat de medicijnen die we gebruiken door het lichaam worden afgebroken, maar dat is niet altijd het geval. Een deel komt in het riool terecht en, zelfs na afvalwaterzuivering, in het milieu.’
De rioolwaterzuiveringsinstallatie in Amsterdam-West gaf je een kijkje in het afvoerputje van Amsterdam. Wat trof je daar aan?
‘Wat opviel was de grote hoeveelheid amfetamine, in vergelijking tot wat we verwachtten op basis van voorschriften. Amfetamine komt zowel voor in ADHD-medicatie als in de drug speed. Een snelle berekening leert dat slechts 17 procent van de hoeveelheid amfetamine in het rioolwater terug te voeren is op de voorgeschreven hoeveelheid ADHD-medicatie Dus óf veel Amsterdammers gebruiken ADHD-medicatie zonder voorschrift, of er wordt veel speed gebruikt.’
‘Ik heb niet naar alle stoffen gekeken die aanwezig waren in het rioolwater, maar vooral naar psychofarmaca, een verzamelnaam voor medicatie voor psychische aandoeningen die gedragsverandering tot gevolg hebben. Uiteindelijk heb ik dertig stoffen in het rioolwater van Amsterdam kunnen testen. Veel voorkomende stoffen waren cafeïne, de pijnstillers ibuprofen en paracetamol en verschillende soorten antidepressiva. Na zuivering trof je paracetamol niet meer aan, want dat breekt nog wel aardig af, maar ibuprofen nog wel. Dat vond ik interessant, aangezien 97 procent van ibuprofen tijdens zuivering wordt verwijderd. Het geeft dus aan hoe veel deze pijnstiller wordt gebruikt. Ook het antidepressivum sertraline was na zuivering nog in risicovolle concentraties aanwezig, dat kwam door de bovengemiddelde toxiciteit ervan.’
Wat zijn de gevolgen voor waterdieren?
‘Vissen ervaren minder angst en worden overmoedig wanneer ze de angstremmer sertraline binnenkrijgen. Kleine prooivissen, die normaal gesproken tussen het zeewier en de rotsen blijven, gaan bij gebruik van sertraline in open water zwemmen, waar ze gemakkelijk ten prooi vallen aan grotere vissen. Ik weet het exacte effect van ibuprofen niet meer, maar psychofarmaca zorgen er over het algemeen voor dat vissen traag worden, minder eten en gedesoriënteerd raken.’
Kan dit een risico vormen voor mensen? Bijvoorbeeld bij het eten van vis?
‘Dat is niet ondenkbaar. In Israël en India is het bijvoorbeeld zo droog dat ze soms rioolwater gebruiken om akkers mee te besproeien en het slib van de rioolwaterzuivering om het land mee te bemesten. Dat slib is zeer vruchtbaar, maar zit vol met verontreinigingen. Israëlische onderzoekers hebben aangetoond dat aardappelen die op dat land werden geteeld de veiligheidsnormen overschreden omdat ze anti-epileptica bevatten. Dat is niet extreem gevaarlijk: volgens een snelle berekening zou je twee weken lang elke dag aardappelen moeten eten om één pil van dat medicijn binnen te krijgen.’
‘Iets soortgelijks geldt voor vis. Een bepaalde vis uit de Zwarte Zee mag vanwege giftige stoffen niet meer in de EU worden verkocht. Dat komt doordat de industrie afval loost in de Donau en de Dnjepr, rivieren die in de Zwarte Zee uitmonden.’
Hoe problematisch zijn medicijnresten in ons afvalwater?
‘Die vraag krijg ik vaak. Persoonlijk denk ik dat er grotere problemen zijn, zoals het stikstofprobleem en de fosforcrisis. Dit leidt bijvoorbeeld tot blauwalgen, die zuurstof uit het water onttrekken, waardoor er zogenaamde dode zones in de Oostzee ontstaan. Dit heeft een grotere ecologische impact, onder meer voor de visserij en de economie.’
‘Daarmee vergeleken is psychofarmaca in het milieu een minder acuut probleem, wat niet wil zeggen dat het niet zorgelijk is. Een van de problemen is namelijk hoe weinig we er nog over weten. Over gedragsverandering bij vissen begint nu pas meer bekend te raken. Wetgeving kijkt vaak ecotoxologische eindpunten, zoals wanneer vissen overlijden, terwijl gedragsverandering al plaatsvindt bij veel lagere concentraties van een stof.’
Wat zijn de oplossingen?
‘Ik doe een aantal suggesties in mijn proefschrift. Een suggestie is om terug te gaan naar de tekentafel en psychofarmaca te ontwerpen die wél afbreken in het milieu. Dit zal echter niet eenvoudig zijn, omdat geneesmiddelen zoals antidepressiva zijn ontworpen om zo lang mogelijk actief te blijven in de hersenen. Een andere mogelijkheid zou kunnen zijn om meer gebruik te maken van psychotherapie in plaats van medicatie, maar dit roept een aantal ethische vragen op, zoals of de therapeutische werking voor de patiënt wel behouden blijft. We moeten in alle gevallen voorkomen dat patiënten stoppen met hun medicatie om vissen te redden.’
‘Een ander route is om samen met artsen te onderzoeken welke medicijnen minder schadelijk zijn voor het milieu. Samen met het Amsterdam UMC onderzoek ik of we in sommige gevallen psychofarmaca kunnen voorschrijven die gemakkelijker afbreken. Zonder dat ten koste gaat van de werking van het medicijn.’
‘Het verbeteren van de rioolwaterzuivering is de meest logische route, waar ik voorstander van ben. De kosten daarvoor zullen gedeeltelijk voor de rekening zijn van farmaceutische bedrijven, in overeenstemming met de Urban Wastewater Treatment Directive, recente EU-wetgeving die voorschrijft dat de vervuiler betaalt. Dit is de doeltreffenste manier om vooruitgang te boeken en te voorkomen dat medicijnresten in het oppervlaktewater terechtkomen. Ook ligt er al een plan dat de waterzuivering vanaf 2030 zal verbeteren. Maar we moeten deze verbeteringen blijven controleren, om het risico voor het waterleven zo veel mogelijk te beperken.’
