Welke vogelsoort imiteert R2D2 het best? ‘Onderdeel van seksuele selectie’
Wie de Star Wars-films wel eens gezien heeft kan zich de karakteristieke R2D2-geluidjes waarschijnlijk moeiteloos voor de geest halen. Maar de wit-blauwe robot nadoen? Dat is andere koek. Hoogleraar muziekcognitie aan de UvA Henkjan Honing onderzocht hoe goed spreeuwen en negen verschillende soorten papegaaien in staat zijn R2D2 te imiteren.
Om maar meteen met het opvallende, en voor de leek ook wat onverwachte resultaat van het onderzoek te beginnen: niet één van de verschillende soorten papegaaien – die toch vaak met het nabootsen van geluiden worden geassocieerd –, maar de spreeuw blijkt de meest succesvolle R2D2-imitator.
‘Toch hadden we dit resultaat, achteraf gezien, eigenlijk wel aan kunnen zien komen,’ vertelt Honing over het onderzoek. ‘De geluiden die R2D2 maakt zijn in de jaren ’70 gecomponeerd door Ben Burtt met een specifiek soort synthesizer. Dat apparaat had het vermogen om tonen te produceren waarin zowel een buiging naar boven zit, als een gespiegelde buiging naar beneden. Om dat precies te imiteren moet je dus twee tonen tegelijk nadoen. Daar zien we dat papegaaien – net zoals wij zouden moeten doen omdat we maar één paar stembanden hebben – één van die twee tonen kiezen. Maar spreeuwen kunnen die geluiden exact kopiëren, omdat ze twee geluidsbronnen hebben die ze onafhankelijk van elkaar kunnen besturen.’
Bird Singalong Project
De geluiden die het Star Wars-karakter maakt laten zich overigens moeilijk fonetisch uitschrijven, maar voor wie niet bekend is met de films: denk aan ouderwetse, elektronisch klinkende robotgeluiden in de categorie: biep-boep. Tel daar de vrolijk meezingende vogels bij op en het zeer tot de verbeelding sprekende plaatje is compleet. Toch gaat het hier volgens Honing om meer dan zomaar een ludiek onderzoek. De studie is onderdeel van het overkoepelende Bird Singalong Project, waarbij de evolutionaire geschiedenis van muziek en muzikaliteit wordt onderzocht.
‘De ambitie is om erachter te komen welke muzikale eigenschappen wij delen met vogels, maar ook met andere dieren,’ legt Honing uit. ‘Zo onderzoeken we ook of papegaaien en spreeuwen onder meer relatief gehoor hebben. Kortom: wat zijn de bouwstenen van muzikaliteit? De mens luistert vooral naar melodie en ritme, maar waar luistert een vogel naar? Door te achterhalen welke bouwstenen van muzikaliteit wij delen met totaal andere diersoorten, kunnen we iets zeggen over de evolutionaire, biologische geschiedenis van muziek. Waarom we muziek bijvoorbeeld überhaupt nodig hebben, naast taal.’
..jpg)
Over de ontstaansgeschiedenis van muziek bestaan vele theorieën, vertelt Honing. Zo zijn er muziekwetenschappers die geloven dat muziek door de mens is uitgevonden als mechanisme om grote groepen bij elkaar te houden. Duidelijk lijkt in ieder geval dat het ons in de genen zit: ‘Jonge baby’s hebben bijvoorbeeld al maatgevoel, en bewegen mee op muziek,’ licht Honing uit, ‘maar er zijn ook voorbeelden bekend van dieren die dit kunnen. Neem Snowball, de kaketoe wiens filmpjes viral gingen omdat hij meedanst op de Backstreet Boys. Regelmaat herkennen in muziek is dus geen uniek menselijke eigenschap, zoals vroeger werd gedacht.’
Door zo in te zoomen op de muzikale eigenschappen van andere dieren – ook juist soorten waarmee wij geen directe voorouder delen – kunnen muziekwetenschappers iets zeggen over de evolutionaire meerwaarde van muziek. Honing: ‘Als wij maatgevoel of relatief gehoor delen met een vogel, dan is dat dus twee keer los van elkaar uitgevonden in de evolutie. Blijkbaar is het hebben van maatgevoel niet alleen voor ons, maar ook voor die vogel een goede oplossing geweest voor een bepaald probleem. Zo kunnen we in het hier en nu iets te weten komen over de oorsprong van muziek.’
Het R2D2-onderzoek kwam tot stand aan de hand van citizen science. Dat wil zeggen: wetenschap waarbij de data niet in een lab is vergaard, maar gewoon door mensen thuis. Burgeronderzoek dus. De onderzoekers verzamelden online meer dan honderd filmpjes waarin de verschillende vogelsoorten de typerende geluidjes van de Star Wars-robot imiteren. Citizen science wordt in sommige velden complementair aan standaard labonderzoek ingezet.
Seksuele selectie
Rest alleen nog de vraag: welk probleem lost een spreeuw op door goed te zijn in het imiteren van R2D2? ‘Ja dat is de vraag, want het is voor die spreeuw nogal een gedoe natuurlijk,’ lacht Honing. ‘De verklaring van biologen is dat dit te maken heeft met seksuele selectie. Spreeuwen vinden nieuwe geluiden heel interessant. Ze verzamelen die geluiden, en bouwen voor zichzelf een heel repertoire op. Dat maakt ze aantrekkelijker voor partners. Hoe meer rare, ingewikkelde geluiden ze beheersen, hoe beter.’
Ook bij mensen is trouwens lang gedacht dat muziek als onderdeel van de seksuele selectie is ontstaan, voegt Honing toe. ‘Laten zien wie je bent, door te tonen hoe goed je kunt dansen of hoe stoer je gitaar kunt spelen bijvoorbeeld. Maar voor die theorie blijkt toch niet zo’n sterk bewijs te zijn.’
