Universiteiten vrijstelling geven van de Woo? Echt niet!
Dat universiteiten er nu voor pleiten om vrijgesteld worden van de Wet open overheid (Woo) is op z’n zachtst gezegd bijzonder te noemen, schrijft student Europese studies Marijn Kerkhoven. ‘De academische wereld duldt geen pottenkijkers: wij maken graag gebruik van uw geld voor onderwijs en onderzoek, maar een kijkje achter de schermen is onacceptabel.’
De Woo (Wet open overheid) is een belangrijk middel voor journalisten, activisten en betrokken burgers om inzicht te krijgen in informatie van publieke instellingen; overheden, maar ook universiteiten. Dit om er bijvoorbeeld achter te komen of de desbetreffende universiteit banden heeft met Israëlische instellingen of de fossiele industrie, of deze bepaalde gedachtegangen censureert waar ze andere juist toelaat in wetenschappelijk onderzoek. De Woo speelde een belangrijke rol in de totstandkoming van de nieuwe ‘open bestuurscultuur’ na de toeslagenaffaire. Sinds kort richten velen hun pijlen op uitgerekend die wet.
Een brief van de Universiteit Leiden aan haar medezeggenschapsraad, vorige week gepubliceerd door Frans van Heest van ScienceGuide, waarin wordt gesteld dat koepelorganisatie Universiteiten van Nederland (UNL) oproept tot een vrijstelling van de Woo voor universiteiten, leidde tot de nodige commotie.
Het abonnement van de UvA op ScienceGuide werd overigens per 1 januari opgezegd, met boze reacties van onder meer UvA-hoogleraar Rens Bod als gevolg. Ik sluit mij volmondig aan bij zijn betoog.
Extra vergoeding
De brief vermeldt dat ‘de insteek van UNL primair [is] dat ook voor openbare universiteiten een uitzondering op de Woo wordt gecreëerd’. In het briefje staat ook dat dit waarschijnlijk niet haalbaar zal zijn, en dat er gekeken wordt of universiteiten een extra vergoeding kunnen ontvangen voor de lasten die de Woo met zich meebrengt. Dit alles zou de organisatie aan de orde hebben gebracht bij het Ministerie van OCW.
Dat laatste is op zich niet zo gek; andere bestuurlijke organen als gemeentes krijgen ook een dergelijke vergoeding. Bijzonder is dat door UNL wordt gepleit voor een vrijstelling van de Woo. Helemaal gegeven de redenering opgenomen in het stuk, namelijk: ‘Waarschijnlijk is men zich bij de invoering van de Woo onvoldoende bewust geweest van het feit dat openbare universiteiten ook onder de reikwijdte van de Woo vallen, en dus Woo-plichtig zijn. De bijzondere universiteiten zijn dit niet en dat is een rare situatie.’
Dat lijkt een gevalletje omgekeerde wereld: het is inderdaad een rare situatie dat bijzondere universiteiten niet Woo-plichtig zijn: laten we dat veranderen! Een universiteit is namelijk bij uitstek een plek waar openbaarheid noodzakelijk is. Een publieke instelling is er een die juist de rolluiken open moet houden.
Noodzaak van openbaarheid
Wetenschappelijk onderzoek vereist academische vrijheid, maar dat is nog geen carte blanche, zo stelden de rectoren van Nederlandse universiteiten vorig jaar al. ‘Ze vraagt om verantwoordelijkheid: naar studenten, collega’s, de politiek, de samenleving én de wetenschap zelf’. Openbaarheid is daarbij noodzakelijk.
Als de koepelorganisatie van Nederlandse universiteiten zo’n belangrijk instrument als de Woo buiten beschouwing wil laten, geeft dat het tegenovergestelde signaal af. De academische wereld duldt geen pottenkijkers: wij maken graag gebruik van uw geld om wetenschappelijk onderwijs en onderzoek te verrichten, maar dat u een kijkje achter de schermen wil nemen is onacceptabel. Bovendien, weet u wel niet hoe erg dat in de papieren loopt!
Het morrelen aan de Woo door de UNL staat niet op zichzelf; ook de koning van het fatsoen zelve, Henri Bontenbal van het CDA, heeft het niet zo op de Woo en noemt deze een ‘doorn in het oog’ en ‘doorgeslagen regelgeving’. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) riep de formatietafel op om ‘grenzen te stellen aan de omvang van Woo-verzoeken’.
Transparantie
Deze oproepen werden gedaan met het overduidelijke doel de inperking van de Woo tot kabinetsbeleid te maken.Vanuit het CDA is de weerzin tegen openbaarheid enigszins te verwachten; zij waren, een enkeling daargelaten (Pieter Omtzigt), ten tijde van de toeslagenaffaire nou ook niet bepaald de grootste aanjagers van bestuurlijke openbaarheid, maar universiteiten horen zich als onderwijsinstellingen juist in te zetten voor transparantie.
Voorzitter van het bestuur van de UNL, Caspar van den Berg, was er dan ook als de kippen bij om op het stuk van ScienceGuide te reageren. Dit deed hij via LinkedIn en in een interview met Bas Belleman van het HOP (Hoger Onderwijs Persbureau). Volgens hem klopt het niet dat de UNL pleit voor een vrijstelling van de Woo, zoals in het artikel wordt gesteld. De Universiteit Leiden heeft het standpunt van de UNL, waar toenmalig rector magnificus Hester Bijl zelf medebestuurder van was, simpelweg verzonnen.
Transparantie is volgens Van den Berg ‘het issue niet’. Hij stelt dat de kosten inmiddels ‘onoverkomelijk’ zijn en de tijd die het in beslag neemt ‘problematisch’. Volgens hem is het aantal Woo-verzoeken op universiteiten ‘steekproefsgewijs gemeten’, en is het aantal aanvragen sinds de invoering van de Woo verdrievoudigd. (De Woo neemt blijkbaar zeeën van tijd in beslag, gelukkig blijft er altijd nog tijd over om door middel van telraam vast te stellen hoeveel precies.)
Doorn in het oog
Belleman vraagt Van den Berg of hij de Woo, net als CDA-leider Bontenbal, een ‘doorn in het oog’ en ‘doorgeschoten wetgeving’ vindt. Dat vindt hij ‘moeilijk om te zeggen’ en ‘er komt ‘binnenkort een evaluatie [ ] van de wet’.
Van den Berg heeft van de uitzonderingsaanvraag geen actieve herinneringen meer, maar pal achter de Woo staat hij beslist niet, anders was zijn antwoord op bovenstaande vraag ten slotte ‘nee’ geweest. Dat kan een aantal dingen betekenen, of er is sprake van een foute notering, expres of per abuis, van het bestuur van Universiteit Leiden. Of de UNL vond wel degelijk dat er een uitzonderingspositie moest komen.
Dan zijn er twee opties. Of het is zo dat er geen uitzondering gaat komen en UNL nu gezichtsverlies wil voorkomen. Of de UNL heeft, samen met het ministerie van BZK en het CDA, haar zin gekregen, en kan het er niet bij hebben dat het ScienceGuide-artikel ervoor zorgt dat zij als sluipmoordenaar van de Woo worden gebombardeerd.
Van den Berg zegt in het interview met Belleman dat hij transparantie ‘prima’ vindt, maar transparantie is niet prima, het is noodzakelijk. Daarom moet er vanuit de UNL en de individuele universiteiten een tegenovergestelde oproep uitgaan naar het ministerie van OCW en de formatietafel: verdedig de Woo, breid deze waar nodig uit (naar bijzonder hoger onderwijs bijvoorbeeld), en zorg ervoor dat openbaarheid niet de uitzondering is, maar de norm.
