Waar zijn de ecologisch economische opleidingen in Nederland?
Hoe is het mogelijk dat er in Nederland geen bachelor, master, minor of zelfs keuzevak Ecological Economics bestaat? In een land dat zich graag profileert als gidsland in duurzaamheid, innovatie en kennis, is de afwezigheid van deze discipline meer dan opmerkelijk, betoogt promovendus Felix van Hoften.
Terwijl de polycrisis bestaande uit klimaatverandering, verlies aan biodiversiteit, toename in sociale ongelijkheid en onrechtvaardigheid dagelijks toeneemt, blijft ons economisch onderwijs focussen op hardnekkige groei-georiënteerde neoklassieke paradigma’s: de mens is rationeel, alleen de markt levert waarde en de natuur is niet belangrijk.
Planetary boundaries
In het hoger onderwijs is er in ecologische opleidingen logischerwijs genoeg aandacht voor duurzaamheid, biodiversiteit en bijvoorbeeld de planetary boundaries. Maar ecologen begrijpen de economie vaak onvoldoende. Niet omdat economie zo ingewikkeld is, integendeel. Economische principes zijn vaak niet meer dan moeilijk verwoorde vormen van gezond verstand met bijbehorend jargon. Het probleem is dat er in de ecologische opleidingen nauwelijks ruimte is om die economische principes te leren of te bevragen.
Omgekeerd is de situatie bij (macro)economische opleidingen problematischer. Daar wordt nauwelijks nagedacht over ecologische grenzen, materiële stromen of energieverbruik. De economie wordt gepresenteerd als een autonoom systeem, los van de fysieke werkelijkheid. Hierin schuilt een grote denkfout: onze economie ís onze ecologie. Alles begint en eindigt in onze natuur. Alles.
Het vergeten gedachtegoed
De ideeën die een brug slaan tussen economie en ecologie zijn niet nieuw. Al in de jaren zestig en zeventig wezen denkers als Nicholas Georgescu-Roegen, Kenneth Boulding en Herman Daly op de fundamentele afhankelijkheid van de economie van natuurlijke hulpbronnen en energie. Zij ontwikkelden de basis van wat we nu ecologische economie noemen, een onderzoeksdiscipline die de economie beschouwt als een subsysteem van het ecosysteem, niet andersom. Ironisch genoeg gebruiken Nederlandse opleidingen van diverse pluimage volop ecologisch-economische concepten als Doughnut Economics, het eerdergenoemde Planetary Boundaries Framework of brede welvaart, die hun geboorte kennen in het werk van bovengenoemde denkers. We gebruiken de geïsoleerde vruchten van het vakgebied, maar vergeten de stam en wortels.
Hopeloos achterlopen
Wie denkt dat het hier om een marginaal onderzoeksveld gaat, vergist zich. Op de jaarlijkse conferentie van Ecological Economics, dit jaar in Oslo, kwamen meer dan 1400 economen, ecologen, filosofen, kunstenaars en activisten, samen. En de volgende editie vindt plaats in het Belgische Gent, maar opnieuw zonder sterke Nederlandse vertegenwoordiging, terwijl Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Oostenrijk en Spanje inmiddels volledige bachelor- en masterprogramma’s Ecological Economics aanbieden. Nederland, ooit pionier in duurzaam ontwerp, loopt hopeloos achter. Gelukkig zijn er kleine uitzonderingen op wellicht een onverwachte plek.
Op Nyenrode Business School is dit jaar de Impact MBA begonnen met een vak ecologische economie als vast onderdeel. En ook de minor Degrowth op de UvA raakt kernprincipes van de ecologische economie. Maar deze minor is zeer klein bier: tientallen studenten op in totaal een kwart miljoen studenten economie en bedrijfskunde (mbo, hbo en wo) in Nederland. Een kleine toelichting hierop: milieu-economie is niet hetzelfde is als ecologische economie, dit is een veelgemaakte fout. Milieu-economie gaat vaak nog steeds uit van een groei-systeem, neoklassieke aannames en ziet veel heil in beprijzing van de schadelijke gevolgen van het economische proces, bijvoorbeeld een CO2-tax. Iets waar ecologisch economen argwanend naar kijken. Want hoe beprijs je iets wat moeilijk te beprijzen valt? Je kan je afvragen of schone lucht bijvoorbeeld beprijsbaar is. ‘Probeer het eens een uurtje zonder,’ schreef de marketeer voor maatschappelijke waarde Louis Huyskes twee jaar geleden in NRC, ‘dan begrijp je de onmetelijke waarde.’
Symptoombestrijding
Het ontbreken van ecologische economie in ons onderwijs is niet slechts een gemiste academische kans, maar een maatschappelijke blinde vlek. Zolang toekomstige economen niet leren dat onze planeet fysieke grenzen kent en ecologen niet leren hoe economische structuren werken, blijven we beleid maken dat symptoombestrijding is in plaats van systeemverandering.
Daarom is het tijd voor vernieuwing. Voor minimaal een minor, maar bij voorkeur een bachelor- of masteropleiding die studenten leert denken in termen van evenwicht, rechtvaardigheid en planetaire veerkracht. Een programma dat economie niet als doel, maar als middel beschouwt en reductionistisch denken bij de prullenbak zet door natuurkundige, ecologische en welzijnsprincipes als bouwstenen te gebruiken. De ecologische economie biedt precies dát perspectief, een integrale manier van kijken binnen ecologische grenzen voor een planeet in crisis. De vraag is niet langer waarom er nog geen opleiding ecologische economie is. De vraag is: hoe lang kunnen we ons veroorloven er geen te hebben?
Felix van Hoften is promovendus ecologische economie aan de UvA en auteur van het boek De golven en de Kaap. Hij is ook werkzaam aan Nyenrode Business University en de Hogeschool Rotterdam.
