Vijgenbladen in het tijdperk van ChatGPT
Ethiek, privacy of academische integriteit. Het zijn niet de werkelijke redenen om ChatGPT te weigeren, ze geven die weigering slechts een schijn van legitimiteit, betoogt Cor Zonneveld. ‘Wie waarschuwt tegen het datagebruik van ChatGPT zit vaak zelf zonder veel nadenken op Instagram.’
Toen Adam en Eva van de Boom der Kennis proefden, werden zij zich bewust van hun naaktheid en bedekten zich haastig met vijgenbladen. Vandaag de dag heet de nieuwe Boom der Kennis het Large Language Model. En net als Adam en Eva tooien veel academici zich met vijgenbladen. Hun vijgenbladen zijn argumenten: een beroep op ethiek, privacy of academische integriteit. Maar dat zijn niet de werkelijke redenen om ChatGPT te weigeren, ze geven die weigering slechts een schijn van legitimiteit. Daarachter schuilt een existentiële angst: de vrees om overbodig te worden.
Voetafdruk
Han van der Maas beschreef onlangs de weerstand tegen ChatGPT als een soort struisvogelpolitiek: de kop in het zand steken in de hoop dat de storm wel overwaait. Ik deel zijn ongeduld, maar ik zie iets anders en onthullenders. De argumenten die we horen — over energieverbruik, auteursrecht of privacy — zijn als vijgenbladen. Neem energie: bijna niemand kent zijn eigen digitale voetafdruk, maar opeens geldt de voetafdruk van ChatGPT als doorslaggevend. Neem auteursrecht: het eerste wat een academicus doet bij publicatie is het auteursrecht afstaan aan een commerciële uitgever, terwijl hij elders betoogt dat auteursrecht juist ongelijkheid vergroot. En neem privacy: wie waarschuwt tegen het datagebruik van ChatGPT zit vaak zelf zonder veel nadenken op Facebook, Instagram of andere platforms. Dit zijn niet de echte redenen om ChatGPT af te wijzen. Het zijn vijgenbladen — geleend voor de schijn, om de weigering principieel te laten lijken.
Bedreiging
Toch is er één bezwaar dat dichter bij de kern komt. Veel academici stellen dat schrijven denken is — en dat onderschrijf ik. Schrijven is niet slechts een voertuig voor ideeën; het is het proces waarin ideeën vorm krijgen. Als ChatGPT een deel van dat proces kan overnemen, dan gaat de angst niet meer over de ecologische voetafdruk, auteursrecht of privacy. Dan gaat het om de vrees dat het academisch bestaan zelf bedreigd wordt. Voor wie zijn identiteit en gezag ontleent aan het denken-door-te-schrijven, voelt de opkomst van een machine die ook kan schrijven als de opkomst van de eigen overbodigheid. En zo plukken zij de vijgenboom kaal, met elk blad dat zij vinden proberen zij hun existentiële angst te bedekken.
Overbodig
Die angst is niet onredelijk. Voor disciplines die op schrijven zijn gebouwd, zullen onderwijs en toetsing fundamenteel moeten veranderen. ChatGPT en zijn opvolgers zullen het academische leven hervormen — de vraag is of academici hun disciplines zelf opnieuw kunnen vormgeven. Wie zich aan zijn vijgenbladen vastklampt in plaats van zich aan te passen, koopt misschien wat tijd, maar bezegelt daarmee zijn eigen lot. Over tien jaar, als zij hun onderwijs, toetsing en zelfs hun begrip van wat hun discipline beoogt niet hebben heruitgevonden, hebben zij zichzelf overbodig gemaakt.
Het is herfst en de vijgenbomen laten hun bladeren vallen. Ook academici zullen merken dat hun vijgenbladen niet eeuwig op hun plaats kunnen blijven. De keurige argumenten zullen verdorren en hun naaktheid — de existentiële angst voor overbodigheid — wordt onmiskenbaar. De enige weg vooruit is transformatie: het opnieuw vormgeven van onderwijs, toetsing en wetenschap in het licht van de nieuwe werkelijkheid. Wie dat weigert, zal door vijgenbladen niet lang meer beschermd worden. Maar wie wél bereid is te veranderen en zijn vijgenboom niet langer nodig heeft — die mag hem altijd aan mij doneren. In mijn tuin is er altijd plaats voor nog één.
Cor Zonneveld is bioloog en docent aan het Amsterdam University College.
