.png)
KNAW-advies: veranker academische vrijheid in de Nederlandse Grondwet
Om academische vrijheid beter te beschermen moet het een plek krijgen in de Nederlandse Grondwet. Dat schrijft een KNAW-commissie onder leiding van UvA-rechtsgeleerde André Nollkaemper in een rapport dat vandaag werd aangeboden aan minister Rianne Letschert van OCW.
.png)
Academische vrijheid, de ruimte die onderzoekers nodig hebben voor kritisch onafhankelijk onderzoek en debat, moet worden verankerd in de Nederlandse Grondwet. Dat concludeert de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) vandaag in het rapport Vrijheid verankerd – naar een versterkte juridische borging van academische vrijheid.
Dat rapport verschijnt naar aanleiding van een KNAW-rapport uit het voorjaar van 2025, dat concludeerde dat de academische vrijheid in Nederland onder druk staat. Ook in Europese ranglijsten zakt Nederland steeds verder weg. Onder meer om Amerikaanse situaties te voorkomen – waar de academische vrijheid in rap tempo wordt ontmanteld door de overheid – vroeg het ministerie van OCW de KNAW om uit te zoeken of de academische vrijheid op dit moment voldoende juridisch geborgd is. Folia sprak met rechtsgeleerde André Nollkaemper, universiteitshoogleraar aan de UvA en voorzitter van de KNAW-commissie die het onderzoek uitvoerde.
Wat is academische vrijheid eigenlijk precies?
‘De individuele vrijheid van onderzoekers om zelf hun onderwerpen te kiezen, onafhankelijk onderzoek uit te voeren, onderwijs in te richten en resultaten openbaar te maken, zonder druk van buitenaf, denk aan overheden, bestuurders of geldschieters. Maar als je het over academische vrijheid hebt, is het wel heel belangrijk om erbij te zeggen dat die vrijheid niet onbeperkt is. Wetenschappers opereren binnen een universiteit, een onderzoeksgroep en opleidingen: de vrijheid om zelf helemaal te bepalen wat je doet kan beperkt zijn door het kader waarbinnen je onderzoek plaatsvindt.’
Wat zijn de oorzaken voor de druk op academische vrijheid in Nederland?
‘We noemen een reeks aan oorzaken in het rapport. Dat gaat om druk vanuit de politiek: de afgelopen jaren waren er regelmatig wetsvoorstellen in de Tweede Kamer over beperking van samenwerking met andere landen en gebruik van taal op universiteiten. Ook polarisatie rondom Gaza en klimaat speelt een rol op universiteiten: niet iedereen voelt zich meer vrij om te zeggen wat men denkt. Dat zijn in beginsel onderwerpen die binnen de academische vrijheid vallen. Die vrijheid is niet onbeperkt, maar wat eraan ontbrak was een duidelijk kader, dat aangaf wat de overheid en instellingen moeten doen om vrijheid te beschermen, en wanneer ze beperkingen mogen stellen.’
Gelijktijdig met het rapport over de juridische borging van academische vrijheid presenteerde de KNAW een rapport over de vrijheid van meningsuiting in de wetenschappelijke sector.
De KNAW-commissie adviseert instellingen daarin onder meer om terughoudend te zijn met het verbreken van samenwerkingen ‘om de uitwisseling van kennis met externe partijen zoveel mogelijk te handhaven en om de academische vrijheid optimaal te beschermen’. Als samenwerkingen ingaan tegen de kernwaarden van een instelling – zoals bij de UvA speelde rond de banden met de fossiele industrie en Israëlische universiteiten – is opschorting toch mogelijk. Dan moet daar wel ‘expliciet, consistent en transparant’ over gecommuniceerd worden.
Daarnaast gaat de commissie in op wetenschappers die zich zichtbaar manifesteren als wetenschapper bij een demonstratie, bijvoorbeeld door een labjas of toga te dragen. Dat mag in principe, stelt de KNAW, mits de onderzoeker het protest kan verantwoorden vanuit de eigen wetenschappelijke expertise. Wie dat niet kan, eigent zich volgens de academie ten onrechte het gezag van de wetenschap toe en schendt daarmee de Gedragscode Wetenschappelijke Integriteit (NGWI).
Studenten wordt geadviseerd om open te staan voor ‘de confrontatie met onwelkome of controversiële ideeën’. De universiteit moet daarbij naast een ‘safe space’ een ‘brave space’ zijn. Daarbij moeten instellingsbesturen zich in principe inzetten om ook teach-ins, demonstraties rond gepolariseerde onderwerpen of gesprekken met controversiële sprekers ‘op een verantwoorde manier doorgang te laten vinden’. (Daniël Hemmer)
Is dat nu niet duidelijk?
‘Nee, de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW) biedt wel enige juridische bescherming voor de academische vrijheid. Daar staat in “academische vrijheid wordt geëerbiedigd”. Het is niet duidelijk wie dat gaat doen, en wat het precies inhoudt.’
En wie moet dat gaan doen?
‘Die verantwoordelijkheid is drievoudig. De overheid moet zich onthouden van ingrijpen en voorwaarden scheppen voor academische vrijheid, onder meer in de vorm van financiële middelen. Daarnaast hebben kennisinstellingen de verantwoordelijkheid dat er voldoende vrijheid bestaat in onderzoek: dat niet al het onderzoek wordt dichtgetimmerd in heel nauw omschreven onderzoeksprogramma’s. Ook medewerkers en studenten moeten zich vrij voelen om zich te uiten. Ten derde hebben ook wetenschappers zelf hier een verantwoordelijkheid. Je moet je onderzoek uitvoeren op een manier die wetenschappelijk standhoudt en je rug rechten wanneer bijvoorbeeld overheden over bedrijven ingrijpen in je onafhankelijke onderzoeksmethode.’
Academische vrijheid verankeren in de Grondwet lijkt een no-brainer.
‘Daar hebben we wel lang over moeten praten. Je kunt niet elk idee inbrengen in een Grondwet. De Grondwet omvat de meest fundamentele normen van deze samenleving, dus behoort academische vrijheid daartoe? Dat vinden we uiteindelijk wel. Net als vrijheid van meningsuiting en persvrijheid is het een grondwaarde die van belang is voor onze democratie. Dat er vanuit de wetenschap ook kritiek kan worden gegeven op de overheid is uiteindelijk ook van belang voor de vrijheid van de samenleving.’
‘Wij vinden het dus belangrijk genoeg, dat is één criterium. Het tweede is, is het rijp genoeg, is de definitie voldoende duidelijk? En ten derde, is het nodig? In het licht van de kwetsbaarheden en dreigingen van de academische vrijheden en de ontwikkelingen in het buitenland, zoals in de VS, denken wij van wel. Een verankering van de academische vrijheid in de Grondwet, biedt een ultieme garantie tegen een politieke meerderheid die de wet zou willen wijzigen.’
Als het dan straks vastligt in de Grondwet, kunnen we dan praktijken zoals in de VS voorkomen?
‘Nee. Ten eerste, alleen de wet wijzigen is niet genoeg. De werkelijke bescherming vindt ook plaats binnen de wetenschappelijke instellingen zelf. Ook laat de geschiedenis zien dat er landen zijn die het recht wel in de Grondwet hebben staan – zoals Hongarije – waar het niets heeft geholpen. Wel heeft het een belangrijke symbolische waarde en is het een eerste stap.’
Hoe waarschijnlijk is het dat de Grondwet gaat worden aangepast?
‘Het zou me echt verbazen als de aanbeveling voor de WHW niet wordt uitgevoerd. Die wet is namelijk echt van slechte kwaliteit, het geeft te weinig houvast. Zo is de vraag: kun je als wetenschapper een beroep doen op academische vrijheid als er een zaak voor de rechter komt? Dat is op grond van de WHW niet duidelijk.’
‘Of de regering en het parlement de Grondwet wil wijzigingen in het huidige politieke klimaat, dat weet ik niet. Sowieso moet dat in twee rondes worden gedaan, een keer met het huidige kabinet en een tweede keer met het volgende kabinet, na verkiezingen. Dat is moeilijker te voorspellen, maar dat weerhoudt de KNAW er niet van het te adviseren. Dus nu is de politiek aan zet.’
Vanaf vrijdag 6 november organiseert de KNAW een serie bijeenkomsten over de bescherming van academische vrijheid. Aanmelden kan hier.
