Moet Museum Vrolik zijn naam veranderen?
De nieuwe tentoonstelling in Museum Vrolik gaat over de toekomst van menselijke overblijfselen van koloniale herkomst. Het museum stelt inmiddels wel de vraag: kan de naam ‘Museum Vrolik’ blijven? ‘Koste wat het kost de naam behouden is met de kennis van nu niet meer vanzelfsprekend.’
Museum Vrolik wordt druk bezocht in de meivakantie. Het anatomisch museum in Amsterdam UMC herbergt meer dan 10.000 anatomische en medische objecten die op weinig andere plekken te bekijken zijn. Van foetussen op sterkwater, hele skeletten tot de geraamtes van de meest exotische dieren. Maar wie de beschrijvingen goed leest, leert dat een gedeelte van de menselijke overblijfselen een koloniale herkomst kent, onder meer verzameld door de naamgevers van het museum, Gerardus (1775-1859) en Willem Vrolik (1801-1863). In de nieuwe tentoonstelling Verbeeld je worden 46 verhalen verteld van de overblijfselen van mensen die hun weg zoeken naar huis.
Vader Gerardus (1775-1859) en zoon Willem Vrolik (1801-1863) waren beiden hoogleraar geneeskunde aan het Athenaeum Illustre, de voorloper van de UvA. Ze waren gefascineerd door de ontwikkeling van de mens en bouwden samen een grote anatomische collectie op in Amsterdam: Museum Vrolikianum.
Een deel van die verzameling heeft een koloniale herkomst en werd door de Vroliks gebruikt voor rassenonderzoek. Na hun dood kwam de collectie via het Athenaeum Illustre terecht bij het Amsterdam UMC. Meer weten? Luister naar het verhaal van de Vroliks in de Folia-podcastserie De Illustere Universiteit.
De tentoonstelling staat op de gang, net buiten het museum, en is daardoor gratis en openbaar toegankelijk. Wie verwacht schedels of andere skeletdelen te zien, komt bedrogen uit. In een grote vitrine staan tientallen statiefjes en voetstukken met verhalen. De keuze om “niets” te tonen is bewust, zegt conservator en directeur van het museum Laurens de Rooy. ‘Zo houdt het museum rekening met herkomstgemeenschappen, en ligt de nadruk op de persoonlijke verhalen achter deze geroofde en geracialiseerde schedels.’
Edward Cornwall
De tentoonstelling is het resultaat van het project Pressing Matter van de Nationale Wetenschapsagenda. Daarin onderzochten musea en experts samen de koloniale herkomst van verschillende museumcollecties. Voor Museum Vrolik zijn middels dit onderzoek voor een aantal menselijke overblijselen de persoonlijke verhalen gereconstrueerd. Zo lezen bezoekers bijvoorbeeld over Edward Cornwall, een artiest uit het Caribisch gebied (St. Kitts en Nevis) die in de Papenbrugsteeg in Amsterdam woonde.
Hij overleed aan een longziekte in het Binnengasthuis, waarna zijn lichaam werd ontleed en geracialiseerd. ‘De koloniale verzamelwoede van anatomen als de Vroliks heeft ertoe geleid dat deze menselijke overblijfselen hun persoonlijkheid of identiteit verloren en gereduceerd tot “ras”,’ zegt De Rooy. ‘Met dit onderzoek hopen we bij te dragen aan het herstellen van die menselijkheid.’
Restitutie
Naast de tentoonstelling is het doel om de schedels waar mogelijk terug te geven aan het land van herkomst. Zo werden in 2024 vijftien schedels gerestitueerd aan de inwoners van de Molukse Tanimbar eilanden (Indonesië). Of restitutie lukt, hangt af van het detailniveau van het herkomstonderzoek en de politieke wil van de betrokken landen, zegt De Rooy. ‘Uiteindelijk moet het altijd mogelijk zijn voor gemeenschappen om hun voorouderlijke resten terug te kunnen brengen naat huis om hier een laatste rustplaats te vinden.’
Het herkomstonderzoek heeft ertoe geleid dat het museum zich nu publiekelijk afvraagt of de naam Museum Vrolik nog wel past. Die naam verwijst naar de anatomen Gerardus en Willem Vrolik, die racistische opvattingen hadden en voor hun onderzoek gebruik maakten van koloniale netwerken.Vijf jaar geleden zei De Rooy in Folia nog geen voorstander te zijn van een naamswijziging, maar daar komt hij op terug: ‘Daar ben ik wel in verschoven. Met de nieuwe kennis en informatie heb ik mijn twijfels of we de naam Museum Vrolik koste wat kost moeten handhaven. Bovendien droeg het museum in de ruim tweehonderd jarige geschiedenis lang niet altijd die naam. Zo droeg het eens de naam Ontleedkundig Museum Amsterdam.’ De bezoeker van de nieuwe tentoonstelling krijgt de mogelijkheid een suggestie doen.
De tentoonstelling Verbeeld je is tot juni 2027 te zien in Museum Vrolik.
