Magazine | Lijkt onze democratie van vandaag nog op die van de oude Grieken?
De komende weken besteedt Folia in een speciaal papieren magazine aandacht aan het thema ‘democratie’.Wie naar de wortels van de moderne democratie op zoek gaat, komt onvermijdelijk bij de Griekse oudheid uit. Maar hoe verhoudt de de democratie van nu zich tot haar Atheense bakermat?
Om dat te begrijpen is een korte geschiedenisles noodzakelijk. We schrijven eind zesde eeuw voor Christus wanneer de tiran die over Athene heerst ten val komt en de bewoners van de Griekse stad van die gelegenheid gebruik maken om hun staat flink te hervormen. ‘Een belangrijke aristocratische familie bedenkt op dat moment dat het een goed idee is om de macht bij het volk te leggen,’ vertelt Mathieu de Bakker, universitair docent klassiek Grieks aan de UvA.
Hoe nobel dit ook mag klinken, in de praktijk gaat het hier vooral om een pragmatisch besluit. De stad wordt in die periode namelijk overspoeld door conflicten, veroorzaakt door de vele rivaliserende clans die elkaar het leven zuur maken. ‘Daarom wordt de nieuwe staat zo georganiseerd dat leden van die verschillende groepen gedwongen worden binnen één bestuursvorm met elkaar samen te werken. Dat blijkt goed uit te pakken. Veel conflicten worden op deze manier opgelost,’ aldus de classicus. Maar waar de Atheners de democratie succesvol weten in te zetten om gevoelens van vijandschap op te heffen, lijkt de democratie van tegenwoordig daar minder goed in te slagen.
Polarisatie
‘Een democratie kan polarisatie wegnemen of juist uitvergroten,’ zegt hoogleraar politicologie Tom van der Meer daarover. ‘Conflict is in een democratie noodzakelijk, want zonder conflict valt er niets te kiezen. Het gaat er vervolgens om hoe dat conflict tot uiting komt. Als de polarisatie in de samenleving wordt opgeroepen en uitvergroot door politici, bestaat de kans dat mensen elkaar juist wél als vijand gaan zien.’
Toch benadrukt de politicoloog dat er in Nederland de nodige dempende mechanismen bestaan, die polarisatie begrenzen. ‘In het Nederlandse systeem sluiten partijen coalities in verschillende samenstellingen en wisselen kiezers regelmatig van partij. Meestal overwegen ze wel drie of vier partijen. Dat betekent dat mensen minder snel een partijgebonden identiteit hebben, zoals je dat wel in de Verenigde Staten ziet.’
Senaat
Terug naar Athene, waar de macht dus naar het volk werd overgeheveld om polarisatie tegen te gaan. Hoewel, het volk? Daar is een flinke kanttekening op zijn plaats, nuanceert De Bakker. ‘Die macht gold alleen voor mannen met burgerrecht, hooguit tien procent van de volledige bevolking van Athene.’
Uit die groep zeer geprivilegieerde mannen werd ieder jaar een senaat van vijfhonderd leden aangesteld. Denk hierbij aan hoge heren, wiens slaven het huishouden en de akkers bestierden, en die dus alle tijd hadden het dagelijks bestuur van de stad voor hun rekening te nemen. ‘Die senaat legde voorstellen voor aan de volksvergadering, die vervolgens werden aangenomen of verworpen. De volksvergadering mocht zelf ook voorstellen indienen. In die zin verhielden die twee zich tot elkaar zoals de regering en het parlement van vandaag de dag.’
Toch zijn er fundamentele verschillen aan te wijzen, vervolgt De Bakker. Zo werden bijna alle bekleders van uitvoerende functies niet verkozen of benoemd, maar aangesteld door loting. ‘Zo’n functie, bijvoorbeeld die van havenbaas, vervulde iemand dan een jaar.’
Loting
Het is een prikkelende gedachte, Kamerleden of ministers op basis van loting, maar politicoloog Van der Meer is sceptisch. ‘Loting garandeert pas een goede afspiegeling van de bevolking bij een steekproef van vele honderden mensen, bij lagere aantallen werkt het niet goed.’
Toch wordt er ook tegenwoordig wel met loting geëxperimenteerd; zo komt bij burgerberaden een willekeurig gekozen groep burgers samen om aan de hand van uitgebreide dialoog politici op bepaalde terreinen te adviseren. Maar ook hieraan zitten de nodige haken en ogen, benadrukt Van der Meer. ‘Sta je het bijvoorbeeld toe dat burgers die hiervoor worden gevraagd de uitnodiging afwijzen? Dat heeft effect op de mate van afspiegeling en dus ook op beleid. En worden die adviezen vervolgens bindend, of kunnen de volksvertegenwoordigers ervoor kiezen de uitkomst terzijde te schuiven?’
Gelijkenissen
Hoewel er overeenkomsten zijn, staat als een paal boven water dat de democratie van nu flink afwijkt van de oorspronkelijke Atheense bestuursvorm. Is het dan nog wel terecht dat we naar Athene kijken als de geboortegrond van de democratie? ‘Bij het inrichten van de moderne natiestaat is wel degelijk nadrukkelijk naar de oudheid gekeken,’ aldus De Bakker. ‘Er zijn dus gelijkenissen, maar je moet die verbanden ook weer niet al te gemakkelijk trekken. Zo kent de Atheense democratie ook kenmerken – zoals een sterke focus op oorlog en opoffering voor de natie – die wij eerder met het fascisme zouden associëren. Daarnaast waren er natuurlijk ook nog geen politieke partijen. Clanverbanden waren doorslaggevend in stemgedrag, politieke ideologie zag je daarin nog helemaal niet terug.’
En toch zijn er lessen te trekken uit die periode, al is het maar het besef dat democratie niet vanzelfsprekend is. Want hoe succesvol de Atheense democratie ook was, uiteindelijk kwam hij eind vierde eeuw voor Christus ten val. De Bakker: ‘De mensen geloofden het wel en hadden minder motivatie om zich in te zetten voor het bestuur. Toen de Macedoniërs kwamen, lieten ze de democratie aanvankelijk intact, maar na een opstand werd hij afgeschaft.’
Van der Meer trekt de parallel met het heden: ‘Democratieën kunnen ten einde komen, daarom hamer ik altijd op democratisch normbesef bij politici. Denk daarbij aan het inzetten van een noodwet onder discutabele omstandigheden. Zo worden Kamer en rechter buitenspel gezet. Dat is echt normoverschrijdend. Het einde van een democratie komt vaak tot stand doordat politieke elites deze hebben geprobeerd te knechten.’
Vanaf 28 april ligt er weer een nieuwe Folia in paars-lila distributiebakken overal op de UvA. Dit gratis papieren magazine is vanaf dan op alle campussen gratis mee te nemen.
