‘Een literair boek toont jouw visie op je rol in de samenleving’
De Boekenweek begint morgen weer: de tien dagen waarin boekwinkels en uitgevers de Nederlandse literatuur in het zonnetje zetten. Dé gelegenheid om met die ene klassieker te gaan flaneren. Maar lezen studenten eigenlijk nog wel literatuur? ‘In de collegebanken is stilaan een cultuur ontstaat van trots zijn op lezen.’
Het is met een lantaarntje zoeken naar studenten op de Roeterseilandcampus met een boek. En dan is het opeens raak. In de Coffeestar in gebouw J/K is Jara Nijveen, student interdisciplinaire sociale wetenschappen volledig verzonken in een boek. ‘Ik lees de Chestnut Springs-serie. Een romance die zich afspeelt op het Canadese platteland. Het is eigenlijk heel erg slecht, het is echt escapisme, maar ik geniet ervan.’
Sinds drie maanden heeft ze het lezen weer helemaal te pakken. ‘Ik heb vroeger veel gelezen maar door de drukte van mijn studie ben ik die passie kwijtgeraakt. Ik had voor mezelf een hele hoge standaard: als ik lees moet het literatuur zijn of gerelateerd aan mijn studie.’ Met als gevolg dat ze geen boek meer oppakte. ‘Ik ben heel blij dat ik weer lees. Ik haal er rust uit en het is een hele fijne manier om niet aan je telefoon gekluisterd te zitten. Al schaam ik me wel een beetje, omdat dit boek zo slecht is!’
Al jaren wordt de noodklok geluid over de ‘ontlezing’ van jongeren. De leesvaardigheid onder jongeren is binnen één generatie sterk afgenomen. Uit de meest recente PISA-cijfers van 2023, blijkt dat middelbare scholieren steeds minder lezen, steeds minder goed lezen en steeds minder graag. Een deel van die middelbare scholieren zit nu op de universiteit. Lezen de studenten daar nog wel literatuur? En zo nee, is dat erg?
Er zijn geen cijfers over hoeveel UvA-studenten lezen in hun vrije tijd – laat staan wat ze lezen – blijkt al snel na een rondvraag onder Neerlandici. Toch durven een aantal neerlandici op basis van ervaringen wel te stellen dat studenten minder lezen in hun vrije tijd dan een aantal jaar geleden.
Verheffend
Dat ziet ook Jan Rock, universitair docent Nederlandse letterkunde. ‘Wat niet wil zeggen dat studenten geen affiniteit hebben met verhalen en fictie,’ nuanceert Rock, die jarenlang het vak The History and Future of Reading doceerde. ‘Het ideaalbeeld van lezen is alleen veranderd. Het beeld van lezen, dat je in stilte in een hoekje een roman zit te lezen, is historisch bepaald. Dat is een ideaal van de burgermaatschappij: een verantwoordelijk burger leest literatuur. De sociaal-culturele code dat lezen iets verheffends moet zijn heeft altijd bij het lezen gehoord.’
Maar dat beeld van lezen is inmiddels achterhaald, stelt Rock. ‘Het medialandschap is veranderd. Films, televisieseries en stories op sociale media hebben de belangrijkste rol van het verhalende overgenomen.’
Nieuwe ideeën
Of het nu echt zo is dat studenten minder literatuur, complexe teksten met meerdere lagen, lezen dan vroeger, daar twijfelt de historicus in Rock over. ‘Ook in de geschiedenis las maar een deel van de mensen literatuur. In de jaren 50 en 60, hoogtijdagen van de leescultuur door de pocketrevolutieDe opkomst van goedkope boeken die je overal mee naartoe kon nemen. was het ook de vraag, wie leest die boeken nu echt helemaal?’
Wel is het zo dat het begrip van complexe teksten bij studenten absoluut achteruit is gegaan, volgens Rock. ‘Complexe teksten kun je juist in literatuur en romans echt ervaren. Voor studenten wordt tekst toch steeds meer iets dat uit AI rolt, maar dat wil niet zeggen dat daar ook nieuwe ideeën uit voortkomen.’
En dus is het volgens Rock belangrijk dat álle studenten meer literatuur gaan lezen. ‘Juist omdat literatuur de intellectuele inspanning vraagt om je in de complexiteit van een verhaal te kunnen verdiepen. Een goed boek geeft je nieuwe ideeën en andere perspectieven, het doet iets met je denken.’ Met een verplichte leeslijst voor studenten ga je daar niet komen, weet didacticus Rock. ‘Maar we moeten studenten wel duidelijk maken waarom romans de moeite waard zijn om te lezen.’
Jara Nijveen tipt: De Alchemist, Paul Coelho, 1988. ‘Dit boek herinnert je eraan dat je dromen het waard zijn om te volgen, zelfs als de weg onzeker lijkt. Coelho laat zien dat de grootste schatten vaak niet aan het einde van de reis liggen, maar in wat je onderweg leert over jezelf. Er zitten zo veel mooie lessen en wijsheden in dit boek dat ik zeker weet dat het voor veel anderen zal resoneren!’
Jan Rock tipt: De graaf van Monte-Cristo, Alexandre Dumas, 1844. ‘Een 19de-eeuwse avonturenroman die laat zien hoe vertrouwen en fake news werken in maatschappelijke processen. Een boek dat nog steeds actueel is en waarmee je je juist niet afsluit voor wat er in de wereld gebeurt, maar dat je aan het denken zet. Hoe kijken we naar een ander? En hoe gaan we om met altijd sluimerend geweld?’
Ties Bergen Henegouwen tipt: Leonard en Hungry Paul, Rónán Hession, 2019. ‘Een boek over twee mannen in de dertig die een klein leven leiden maar door het boek heen toch grote sprongen maken, dat is heel troostend. Het is luchtig, scherp en slim geschreven en het gaat aan de ene kant nergens over en laat je toch achter met een fris perspectief op wat nu een “succesvol leven” is.’
Een roman per week
Ook voor Ties Bergen Henegouwen, masterstudent redacteur/editor bij Neerlandistiek is keuzevrijheid in lezen belangrijk. ‘Ik werk bij een boekenwinkel en daar las ik een tijdje verplicht twee boeken per maand voor het Boek van de Maand. Daar ben ik na een tijdje mee opgehouden en nu kan ik me weer storten op wat ik echt leuk vind om te lezen.’
En dat houdt in: bijna een roman per week, van literaire uitgevers zoals Das Mag, Van Oorschot en Koppernik. ‘Dat zijn ook veel dunnetjes hoor.’ Voor Ties is literatuur de plek waar het meest geëxperimenteerd kan worden met denkbeelden over de wereld. ‘Het werkt geestverruimend. Het helpt me om de wereld beter te begrijpen. Door me te spiegelen aan wat er in de literatuur gebeurt train ik ook mijn eigen denken.’
Volgens Ties zou de wereld zonder literatuur een stuk oppervlakkiger zijn. En wat is daar mis mee? Ties: ‘Haha, daar heb je me. In essentie niets natuurlijk, maar ik denk dat ik uit zo’n wereld minder voldoening zou halen. Ik zou dan zeggen dat diepgang, sentiment en kritische reflectie dan verloren gaan. Dan kunnen we onszelf en de wereld minder goed begrijpen.’
Het boek als modeaccessoire
Tegelijkertijd is er volgens Rock in de collegebanken ook een tegenbeweging gaande. ‘Ik doceer nu twintig jaar aan de UvA en merk dat er toch stilaan een cultuur ontstaat van trots zijn op lezen. Het is weer cool om met een wat ouder boek rond te lopen.’
‘Met een literair boek toon je namelijk jouw visie op je rol in de samenleving,’ legt Rock uit. ‘Dat je bereid bent je verantwoordelijkheid te nemen en de complexiteit van problemen probeert te begrijpen. Dat je nieuwsmedia niet zomaar als waarheid aanneemt maar verdiepende verhalen nodig hebt.’
De trend om demonstratief een klassieker te gaan zitten lezen op openbare plekken is ook wel bekend als performative reading. Onlangs schreef een student van Rock daar een paper over, getiteld: het boek als modeaccessoire. Dat is overigens van alle tijden, nuanceert Rock. ‘In de jaren 60 en 70 was het ook echt wel een statement als je Turks Fruit bij je had. Of mensen dat vervolgens ook lazen, is natuurlijk vraag twee.’
Waar het volgens Rock vooral op neer komt is dat ‘burgers ervoor waken dat ze hun denken, geest en emoties scherp blijven houden’. ‘Daar is literatuur geschikt voor, maar dat kan ook met andere vormen van verbeelding en cultuur. Zoals muziek of kunst.’
