Bij dit nieuwe UvA-vak wordt tijdens de les volop getiktokt
Voedingssupplementen, fitfluencers of het nieuwste trendy koffiebarretje in de Pijp; op sociale media worden jongeren doodgegooid met enthousiasmerende beelden waarop de laatste hypes op voedings- en gezondheidsgebied worden gepropageerd. In het nieuwe UvA-vak FitTok, wordt hier met een kritische bril naar gekeken.
Ouderwets analoog op komen dagen? Dat is bij de Honoursmodule FitTok echt geen optie. Sla de studiegids van het vak dat deze maand voor het eerst aan de UvA wordt gedoceerd er maar eens op na. Op de lijst met benodigde studiematerialen vind je namelijk niet alleen de opgegeven literatuur terug, ook een account op Instagram, TikTok of – interessant voor de student op leeftijd – Facebook, is noodzakelijk. Op het eerste gezicht lijkt dat misschien een bijzondere vereiste, maar bij dit vak draait alles om sociale media.
Want hoewel op platforms als Instagram en TikTok tegenwoordig een hoop te doen is rond thema’s als voeding en gezondheid, zijn zin en onzin niet altijd even eenvoudig van elkaar te onderscheiden. Dat is waarom communicatiewetenschappers Edith Smit en Monique Alblas dit gloednieuwe vak aan het Instituut voor Interdisciplinaire Studies introduceerden.
Dubieuze informatie
Zodra de les – gegeven op de Roeterseilandcampus en op een enkele uitzondering na vrijwel exclusief gevolgd door vrouwelijke studenten – van start gaat, wordt direct afgetrapt met de praktijk. Want hoe interessant de wetenschappelijke theorie achter dit vakgebied ook moge zijn, het zijn toch echt hun telefoons waarop deze studenten dagelijks met voedseladvertenties en gezondheidsgoeroes om de oren worden geslagen. Dus worden al aan het begin van de les de mobieltjes uit hun holsters gehaald en de feeds geopend; het scrollen kan beginnen.
Alblas oppert een experiment: iedereen staat op en gaat pas weer zitten zodra er onbetrouwbare informatie op zijn of haar feed voorbijkomt. Want hoelang duurt het nu eigenlijk voor je op sociale media iets tegenkomt dat je niet vertrouwt? De studenten scrollen erop los. ‘Is dit nou AI of niet?’ klinkt het vertwijfeld. Na zo’n drie minuten staat er nog maar een handje studenten overeind, en dan rijst de vraag: volgen zij nu zulke betrouwbare accounts, of zijn ze gewoon te goedgelovig?
Wanneer de studenten even later wordt gevraagd waarom ze uiteindelijk zijn gaan zitten komen er bijzondere verhalen voorbij. De één zegt een filmpje tegen te zijn gekomen waarin beweerd wordt dat met komkommersap een antiaanbaklaag op een pan kan worden aangebracht. Een ander trof een post aan waarin een onderbroek werd gepresenteerd die het aantal gelaten scheten per dag bijhoudt. Dubieuze informatie, op z’n minst.
Vermoeidheidsklachten
En dat is precies waar dit vak over gaat, zegt Alblas. ‘Bijna 45 procent van de Instagramberichten over voeding en gezondheid bevat incorrecte informatie. Het gaat hier dus om een reëel probleem.’ Desinformatie klinkt vaak lekker sensationeel, en is daarmee dus ook erg zichtbaar. En dan is Gen Z ook nog eens de meest vatbare generatie voor dit soort misleiding, zo blijkt uit het college.
Toch kan Alblas zelf ook over de misleidende werking van sociale media meepraten. ‘Om vermoeidheidsklachten tegen te gaan kocht ik eens voedingssupplementen die mij online werden aanbevolen. Ze bleken echter niet te werken.’ De boodschap: ook onderzoekers, gespecialiseerd in dit vakgebied, zijn niet immuun.
Zijn we dan echt helemaal weerloos? Gelukkig niet, zegt Alblas. Er zijn tips. ‘Verifieer de bron, check of er iets wordt verkocht. Wordt er angst aangewakkerd, of lijkt een middeltje te goed om waar te zijn? Wees dan alert.’ Maar eigenlijk weten veel studenten dit al wel, vertelt de universitair docent persuasieve communicatie even later tijdens de pauze. ‘Ze zijn weerbaarder dan we vaak denken. Er wordt vaak verondersteld dat jongeren niet goed weten wat de effecten van dit soort misinformatie zijn, maar ik heb tijdens de eerste lessen gemerkt dat ze er echt wel kritisch naar kijken.’
Haaruitval
Toch gaat het soms wel degelijk mis, zo vertelt de 21-jarige rechtenstudent Hilde Kras uit eigen ervaring. ‘Ik had jaren last van een angststoornis. Het hield gewoon maar niet op, dus besloot ik een middel te nemen dat ik op Instagram tegenkwam. Ik voelde me toen zó goed, ik heb me nog nooit zo zelfverzekerd gevoeld. Maar ineens begon m’n haar uit te vallen, met plukken tegelijk. Ik ben erg gehecht aan m’n haar, en de kapper zei ook dat dit niet normaal was. Toen viel het kwartje. De haaruitval bleek door dat middel te komen. Gelukkig is het allemaal wel weer terug gegroeid, toen ik ermee stopte.’
Het zijn dit soort anekdotes die Alblas sterken in de overtuiging dat het nieuwe vak van groot belang is. ‘We kunnen niet langer negeren dat sociale media een belangrijke rol spelen bij de gezondheidskeuzes die we maken.’ Toch blijft het een bijzonder gezicht, een vak waarbij scrollen tijdens de les wordt aangemoedigd. ‘Ik denk dat we daar ook wel uniek in zijn,’ zegt Alblas. ‘Vaak zeg je juist tegen studenten dat ze die telefoons eens een keer weg moeten leggen. Maar ik denk dat die eigen ervaringen echt belangrijk zijn in dit vak. Wat komen ze tegen, en wat kunnen ze daar vervolgens mee? Dat helpt ons, ook als docenten, om het geheel beter te begrijpen.’
