Als docent controversiële uitlatingen doen op sociale media: waar ligt de grens?
Het is niet altijd makkelijk: de dunne scheidslijn tussen de gedragscode van universiteiten en de vrijheid van meningsuiting van hun medewerkers. Hoe vrij zijn docenten in wat ze op het internet delen? ‘Vrijheid van meningsuiting is een grondrecht, dat alleen onder strenge voorwaarden mag worden beperkt.’
Op 10 oktober schreef docent van de Radboud Universiteit Harry Pettit op X dat het tijd was ‘om af te maken waar de Palestijnen op 7 oktober mee begonnen zijn, voor een nieuwe ronde van verzet die “Israël” voor eens en altijd zou uitroeien.’ Dit bericht was een van een lange reeks omstreden uitspraken van Pettit over Gaza, die in strijd zijn met de gedragscode van de universiteit.
Vóór de opkomst van sociale media was het duidelijk waar het publieke leven van docenten eindigde en hun privéleven begon, maar die lijn is tegenwoordig een stuk vager. Dat betekent dat uitspraken die docenten in beginsel ‘privé’ doen, door de universiteit toch kunnen worden beoordeeld in het licht van hun professionele rol. Met alle gevolgen van dien.
Casus Pettit (Radboud)
De uitlating van Pettit op 10 oktober was voor 113 (oud-)studenten, docenten, medewerkers en hoogleraren de druppel die de emmer deed overlopen. Onder het mom van gevoelens van onveiligheid en angst stelden ze diezelfde maand nog een petitie op. Daarin werd het Nijmeegse College van Bestuur onder meer verzocht om aangifte te doen tegen Pettit én hem tijdelijk te schorsen gedurende het onderzoek van het Openbaar Ministerie. Bovendien pleitten de initiatiefnemers van de petitie voor een duidelijk universitair beleid dat grenzen stelt aan politieke of activistische uitlatingen door medewerkers, met behoud van academische vrijheid.
In november troffen Pettit en de universiteit een vertrekregeling, waarbij de docent een som geld meekreeg. Student en initiatiefnemer van de petitie Milos Boksan schreef Pettits vertrek toe aan de bijna tweeduizend ondertekeningen.
Casus Buijs (UvA)
In januari 2023 uitte UvA-docent Laurens Buijs in een Folia-opiniestuk zijn kritiek op de woke-cultuur bij sociale wetenschappen. Daarin stelt hij dat het gedachtegoed de academische vrijheid bedreigt: hij voelde weinig ruimte voor zijn standpunten over onder meer het verschijnsel ‘non-binair’ en de ‘bijbehorende obsessie’ met ‘pronouns’.
Ironisch genoeg, kreeg Buijs een stormvloed van kritiek over zich heen na deze controversiële uitspraken. Daarop volgde een periode waarin Buijs collega’s en andere wetenschappers op zijn persoonlijke sociale media onder meer ‘monsters’, ‘corrupt’ en ‘levensgevaarlijk’ noemde. In april liet de UvA in een persbericht weten dat was besloten Buijs op non-actief te stellen. De universiteit benadrukte dat het besluit niets met vrijheid van meningsuiting te maken had. ‘We verwachten wel van medewerkers dat ze zich houden aan de normale gedragsregels.’
Casus hoogleraar Erasmus
Ook aan de Erasmus School of Law in Rotterdam lag een hoogleraar – wiens identiteit anoniem blijft – dit jaar onder vuur na het doorplaatsen van tientallen anti-Palestijnse berichten op haar persoonlijke X-account. Dat meldde het AD. In een van die berichten werden Palestijnen ‘bloeddorstige nazi-Arabische jihadisten’ genoemd.
Tegen het AD zei de Rotterdamse universiteit (EUR) in augustus dat ze de hoogleraar in het kader van de doorplaatsingen eerder op de integriteitscode hadden gewezen. De controverse was ook reden voor EUR om het sociale mediabeleid kritisch tegen het licht te houden. ‘Daarbij zoeken we steeds de balans tussen het beschermen van onze waarden en de vrijheid van meningsuiting.’
Vrijheid van meningsuiting
De discussie in bovenstaande drie casussen leidt steeds weer tot dezelfde vraag: wanneer is het recht doorslaggevend, en wanneer de universitaire gedragscode? Volgens UvA-hoofddocent informatierecht Christiaan Alberdingk Thijm geldt in principe dat docenten vrijheid van meningsuiting hebben. ‘Dat is een grondrecht,’ zegt hij. Toch is vrijheid van meningsuiting geen wondervaccin. Dat wil zeggen: het maakt docenten niet immuun tegen mogelijke sancties die staan op het overtreden van de Gedragscode. ‘Onder strenge voorwaarden mag dat grondrecht worden beperkt.’
Daarbij is de aard van de uitlating cruciaal, zegt Alberdingk Thijm. Gaat het bijvoorbeeld om het discrimineren van bepaalde bevolkingsgroepen, of om doelbewust beledigende taal? Dan kan een gepaste sanctie worden opgelegd en moet de vrijheid van meningsuiting wijken. ‘Kritiek leveren mag, maar zeggen dat je vindt dat alle Palestijnen dood moeten, dient geen publiek belang,’ zegt Alberdingk Thijm. ‘Maar wanneer een universiteit de samenwerking met Israëlische universiteiten stopzet, mag je daar als docent best je mening over geven.’
Sociale media
Dan rijst de logische vervolgvraag: mag een universiteit regels stellen voor wat docenten op hun persoonlijke sociale media plaatsen? Volgens Alberdingk Thijm is het moeilijk om onderscheid te maken tussen privé-uitlatingen en professionele uitlatingen. ‘Wanneer een docent een controversieel bericht deelt op een privé-X-account dat niet afgeschermd is, kunnen studenten dat ook lezen. Dit gebeurde ook bij Pettit: studenten zagen zijn posts en tipten de universiteit. Docenten moeten zich dus bewust zijn van de gevolgen die dergelijke berichten kunnen hebben voor henzelf, hun studenten en de universiteit.’
Niet elke universiteit heeft specifieke voorschriften over wat hun docenten wel of niet op hun persoonlijk sociale media kunnen plaatsen. De UvA heeft dat bijvoorbeeld niet maar de Radboud wel: in haar gedragscode staan negen do’s en dont’s. De Nijmeegse universiteit vraagt medewerkers bijvoorbeeld om na te denken of wat ze online zetten mensen in de omgeving, anderen of de universiteit in verlegenheid kan brengen. Daarnaast horen medewerkers op de relatie tussen werk en privé te letten. De Radboud wijst hen erop dat ze ook in hun vrije tijd als medewerkers van de universiteit gezien kunnen worden.
Sancties
Terug naar het recht. De sancties die staan op het overtreden van de gedragscode kunnen sterk uiteenlopen, zegt Alberdingk Thijm. Van een berisping of overplaatsing naar een andere afdeling tot – in het ergste geval – ontslag. Of dat gerechtvaardigd is, hangt volgens de rechter niet alleen van de aard van de uitlating. Ook de motieven van de werknemer, de schade die de werkgever hierdoor ondervindt en de zwaarte van de opgelegde sanctie worden in overweging genomen. ‘Daarnaast moet de beperking van de vrijheid van meningsuiting noodzakelijk zijn om een bepaald ander belang te beschermen,’ vervolgt Alberdingk Thijm. ‘Bijvoorbeeld de goede naam van de universiteit of de veiligheid van studenten.’
Bovendien moet er een direct verband zijn tussen de uitspraak op sociale media en de sanctie. Alberdingk Thijm heeft in de rechtspraak gezien dat daar discussies over kunnen ontstaan. ‘Soms draait de werkgever om de echte reden van ontslag – zoals een omstreden sociale media-post – heen. De arbeidsrelatie was dan zogenaamd al ontwricht, als excuus om de te zware sanctie te rechtvaardigen. Daarom weegt de rechter alle omstandigheden en neemt daarna een beslissing.’
Democratie
Het is niet zonder reden dat er zoveel discussie is rondom academische vrijheid en dat dit recht zo strikt wordt beschermd. Alberdingk Thijm ziet vrijheid van meningsuiting als iets dat onmisbaar is in een democratische samenleving. ‘De meningen van docenten, en mensen in het algemeen, hebben invloed op de keuzes die in het debat gemaakt worden. Maar dat is niet het enige. Op individueel niveau geeft het een gevoel van autonomie en is het een manier om jezelf te ontplooien.’
