‘Om geweld tegen vrouwen te bestrijden zijn scherpere juridische definities nodig’
Het is de week van Orange the World, een wereldwijde campagne waarin het bestrijden van geweld tegen vrouwen en meisjes centraal staat. Maar om écht een verschil te maken is een cultuurverandering niet genoeg, zegt universitair docent familierecht Bregje Dijksterhuis.
Tot 10 december kleuren gebouwen wereldwijd oranje. Ook de brug op Roeterseiland is dit jaar met een neon-oranje slinger verlicht. Tijdens Orange the World, een jaarlijks terugkerende campagne van UN Women, wordt aandacht gevraagd voor aanhoudend geweld tegen meisjes en vrouwen. Want ook al staat femicide de laatste tijd hoger op de maatschappelijke agenda, uit cijfers van het CBS blijkt dat het aantal vrouwen dat in Nederland wordt vermoord door een partner of ex de afgelopen vijftien jaar niet is afgenomen.
Krijg je in het familierecht veel met geweld tegen vrouwen te maken?
‘Ja, bijvoorbeeld bij echtscheidingen, daar kan een element van partnergeweld voorkomen. In sommige gevallen vindt dat geweld al tijdens het huwelijk plaats, en loopt dat door na de scheiding, maar het geweld kan ook tijdens de scheiding pas ontstaan. Dan krijg je in het familierecht te maken met de vraag: welke rol speelt dit geweld bij de gezag- en omgangsregeling rond de kinderen? Dat soort vragen moet je als jurist beantwoorden.’
En in de ergste gevallen kan dit geweld uitmonden in femicide.
‘Inderdaad. In het verdrag van IstanbulDit verdrag werd in 2011 ondertekend om vrouwen te beschermen tegen geweld. staan vier vormen van geweld geformuleerd: fysiek, seksueel, psychologisch en economisch geweld. Soms is er een verloop van de ene naar de andere soort, en uiteindelijk kan dat eindigen in femicide. Dat is de ergst vorm van geweld die er is. Het zijn natuurlijk ook de zaken die het nieuws halen. In het verleden werd dat nog wel eens “familiedrama” genoemd, alsof het iets is dat je zomaar overkomt. Tegenwoordig spreken we van femicide.’
Zijn femicide en geweld tegen vrouwen niet vooral culturele problemen, of valt de grootste winst toch in het recht te behalen?
‘Het is sowieso goed om naar de rol van het recht te kijken. Wij hebben als Nederland het verdrag van Istanbul ondertekend, maar niet geïmplementeerd in de wetgeving. Gezag- en omgangsregelingen kunnen we nu bijvoorbeeld wél ontzeggen in het belang van het kind, maar in onze wet is geen aparte categorie voor ouders die geweld tegen hun ex-partner plegen. Volgens het verdrag is dat een factor waar je rekening mee moet houden.’
‘Tegelijkertijd vinden we in Nederland dat beide ouders evenveel ouderlijke verantwoordelijkheid horen te dragen. In de opvoeding en de zorg voor het kind is de positie van vaders de afgelopen jaren dan ook flink versterkt, we vinden dat kinderen daar recht op hebben. Maar bij geweldszaken is de realiteit óók dat mannen jegens vrouwen vaker geweld plegen dan andersom. Dan moet je dus een afweging tussen die twee factoren maken.’
Zijn er meer van dat soort tekortkomingen in de wet zoals die nu is?
‘Een heel belangrijk punt is dat geschillen nu worden gezien als een gevecht tussen partners. Terwijl: als één partner geweld pleegt tegen de ander is er geen sprake van een gelijkwaardig gevecht. Dan is er gewoon een dader en een slachtoffer. In procedures durven mensen nu het geweld niet altijd te benoemen, omdat ze bang zijn dat zij ook als strijdende partij zullen worden gezien en dat de kinderen uit huis worden geplaatst.’
Als de wet nu dat soort terughoudendheid oproept, vraagt dat dan niet om andere formuleringen?
‘Ik denk inderdaad dat het goed zou zijn om helderdere definities in het familierecht te implementeren. Neem die vier vormen van geweld die ik eerder noemde. Als we daar hele duidelijke definities voor opstellen, kunnen we ze in het familierecht opnemen, maar bijvoorbeeld ook bij de bepalingen van het huwelijk. Een onderdeel van de huwelijkse plichten zou vervolgens bijvoorbeeld kunnen zijn dat je belooft je te onthouden van enige vorm van geweld. Ook psychologisch of economisch geweld dus. Als je je daar dan niet aan houdt, kan dat ook echt juridische consequenties hebben na de scheiding.’
In het Verenigd Koninkrijk bestaat Clare’s Law, een wet die de politie ertoe in staat stelt vrouwen wiens partner een verleden van misbruik heeft sneller en eenvoudiger te waarschuwen, waarbij de privacywetgeving kan worden omzeild. Ontbreekt dat in Nederland?
‘Dit is inderdaad een heel belangrijk punt. Die privacywetgeving vormt soms echt een probleem in Nederland. Familierechters zijn heel voorzichtig met het inwinnen en delen van dat soort informatie. Zo kan het voorkomen dat iemand in een strafrechtelijke procedure is veroordeeld voor geweld, maar dat de partner dat niet weet en dus gevaar loopt. Als je die schotten wat weet af te breken, en dit probleem kunt omzeilen om de veiligheid te waarborgen kom je echt een stuk verder.’
Nu hebben we het gehad over partnergeweld binnen het huwelijk, maar vooral seksueel geweld overkomt natuurlijk ook veel jonge (niet getrouwde) vrouwen. Bijvoorbeeld tijdens hun studententijd, en ook juist buiten hun relatie. Wat kunnen we doen om hen meer in bescherming te nemen?
‘Het is inderdaad belangrijk dat dit alles niet alleen op gehuwden van toepassing is. Er zijn natuurlijk ook heel veel jonge mensen die wel samenwonen, maar niet getrouwd zijn. Verder denk ik dat het allemaal begint met kennis en aandacht over dit onderwerp. Seksueel en fysiek geweld zijn natuurlijk al strafbaar, maar ook van stalken, gaslighten of manipuleren kan je je afvragen wat er nu precies wel of niet onder geweld valt. Daarom zijn die heldere definities zo belangrijk. Wat de één ziet als een normaal onderdeel van het studentenleven, is voor de ander wel degelijk geweld. Seksueel geweld zonder consent is al aangescherpt, maar ook voor andere vormen van geweld hebben we een duidelijke juridische maatstaf nodig.’
