Verliezen studenten hun kritisch denkvermogen vanwege ChatGPT?
ChatGPT is niet meer weg te denken uit het leven van de gemiddelde student. Voor het maken van samenvattingen of een studieplanning kan de chatbot een uitkomst lijken. Maar is het AI-programma wel zo’n onschuldig hulpmiddel, of studeert er straks een hele generatie studenten af die het kritisch nadenken is verleerd?
Een hulpje bij het brainstormen, tekstschrijven of samenvatten: de afgelopen jaren zijn generatieve AI-programma’s zoals ChatGPT in sneltreinvaart onderdeel geworden van het leven van veel studenten. Uit cijfers van het CBS blijkt dat vooral jonge en hoogopgeleide mensen gretig van de chatbot gebruik maken, en afgelopen zomer werd er zelfs nog een UvA-student veroordeeld voor het gebruik van ChatGPT.
Of dit alles nu wel zo wenselijk is, is nog maar zeer de vraag. Wanneer studenten niet langer de moeite nemen zelf een artikel te doorgronden, op zoek naar relevante informatie, of hun essays niet meer eigenhandig schrijven, maar daar een chatbot voor gebruiken, schiet de opleiding dan zijn doel niet voorbij? Want hoe goed begrijp je de stof nu echt, wanneer je een groot deel van het denkwerk uitbesteed aan ChatGPT? En misschien nog wel het belangrijkst op een universiteit; belemmert al dit AI-gebruik het vermogen om zelfstandig en kritisch na te denken?
Hersenactiviteit
Eenduidig antwoord geven op deze vragen is lastig, want het onderzoek hiernaar staat nog in de kinderschoenen, zo legt UvA-hersenwetenschapper Iris Groen uit. Toch duiken er wel steeds meer studies op die proberen te achterhalen wat de impact van AI op onze cognitieve functies is. ‘Zo is er in juni een – nog niet peer-reviewed – onderzoek verschenen waarbij de hersenactiviteit van twee groepen studenten met elkaar is vergeleken. De ene groep gebruikte ChatGPT bij het schrijven van een essay, en de andere groep niet. De onderzoekers claimen daarbij een verschil in hersenactiviteit te hebben waargenomen,’ aldus Groen. Hoe meer gebruik deelnemers maakten van AI, hoe minder connecties er in het brein werden aangelegd, zo staat in de studie te lezen.
Hoewel ze benadrukt dat dergelijk onderzoek naar hersenactiviteit pril is, en er veel aanvullende studies nodig zijn om echt conclusies te kunnen trekken, waren ook de onderwijsresultaten uit het onderzoek veelzeggend: respondenten die ChatGPT hadden gebruikt voor het schrijven van hun essay onthielden de stof minder goed, en leverden teksten van mindere kwaliteit af.
Heftruck
De resultaten sluiten aan bij die van andere studies in dit veld, en daarmee lijken de eerste trends zichtbaar te worden: ‘We zouden heel voorzichtig kunnen concluderen dat het er sterk van afhangt hoe je het gebruikt,’ zegt Groen. ‘Is het ondersteunend, dan kan AI verrijkend werken, maar wanneer je ChatGPT de opdracht compleet laat overnemen is het logisch dat je er zelf niet veel meer van leert. Het is alsof je naar de sportschool gaat, maar een heftruck gebruikt om de gewichten te tillen. Daarmee train je je eigen spieren niet.’
En dat is de crux: ‘Op de universiteit train je je brein om kritisch na te denken, maar wanneer je dat uitbesteedt kan het zijn dat je erop achteruitgaat,’ verklaart Groen. Hoewel het bewijs dat hersenactiviteit ook daadwerkelijk zou verdwijnen bij gebrek aan training niet direct voor het oprapen ligt, geldt dat andersom bekeken wel, benadrukt ze. ‘Als iemand ergens heel goed in wordt – bijvoorbeeld in schaken – kan je in diens brein precies aanwijzen op welke plekken er een toename in activiteit heeft plaatsgevonden, die daar direct aan gekoppeld is.’
Misschien wel een groter risico dan dat studenten de vaardigheid van het kritisch denken verliezen, lijkt dus te zijn dat ze die vaardigheid in eerste instantie helemaal niet aanleren. En de gevolgen daarvan, blijken wel degelijk zichtbaar in het brein. ‘Daarom is het zo belangrijk dat we ervoor zorgen dat dat aanleren wel gebeurt,’ zegt Groen.
Ze vergelijkt de casus met kinderen die eerst zelfstandig op papier moeten leren rekenen, voordat ze een rekenmachine voorgeschoteld krijgen. Ook voor academisch werk geldt volgens Groen dat studenten bepaalde vaardigheden eerst zelf moeten leren beheersen, voor het nut heeft ChatGPT om hulp te vragen. ‘Anders is het onmogelijk de output kritisch te bekijken, en mogelijke fouten daarin te corrigeren. Je moet jezelf een kader aanleren om met alle haken en ogen om te kunnen gaan, zodat je niet alles zomaar klakkeloos overneemt.’
Illusie van competentie
Maar om dat kader aan te leren, is oefening noodzakelijk, zo ziet ook UvA-onderwijswetenschapper Maurice Schols. Hij is expert in het gebruik van technologie in het onderwijs, en stelt vast dat ChatGPT-output kritisch evalueren lang niet altijd even eenvoudig is. ‘Studenten zien een uitkomst staan en denken dat die wel zal kloppen. Het staat er kant en klaar, dus waarom zou je het nog kritisch bekijken. Die illusie van competentie, die ChatGPT goed weet te wekken, moeten we in het onderwijs wegnemen.’
Dat studenten van AI gebruik maken is volgens Schols evident, en blijkt ook uit de cijfers. Zo toonde onderzoek van DUB, de universiteitskrant van de Universiteit Utrecht, aan dat de meerderheid van de studenten soortgelijke chatbots gebruikt. Vaak om mee te sparren, maar ook het genereren van hele teksten met ChatGPT komt regelmatig voor.
Toch zijn homogene essays, die stuk voor stuk overduidelijk door een chatbot zijn geschreven, volgens Schols nog altijd een zeldzaamheid. ‘Zo iets is natuurlijk ook heel moeilijk te bewijzen, detectoren kunnen valse uitspraken doen. Maar bij vermoedens van AI-gebruik moeten we wel het gesprek aangaan.’ Zo kwam hij eens met een student in discussie die toegaf zwaar op ChatGPT te hebben geleund voor een opdracht. ‘Ik wilde haar transcriptie zien, weten hoe ze het gebruikte, en waarom. Het hele proces moet veel inzichtelijker worden.’
Kritisch denken stimuleren
Want alleen maar op de rem trappen is geen oplossing, zo meent Schols. ‘We moeten niet wegkijken. We weten dat leren gebeurt wanneer frictie en weerstand worden ervaren. Als dat nu niet gebeurt, moeten we als universiteit die weerstand en frictie opnieuw in het systeem gaan inbouwen. Bijvoorbeeld door dus minder te focussen op het eindproduct, maar meer op het proces.’
Inzetten op betere plagiaatdetectoren ziet hij niet als oplossing: ‘Je wilt dat moment voor zijn door studenten tijdens hun opleiding aan te leren kritisch naar de output van ChatGPT te kijken. Het onderwijssysteem moet leren omdenken, zodat we toch die kritische houding blijven stimuleren.’
‘Daarom moeten we goed naar het curriculum kijken,’ vervolgt Schols. ‘Veel faculteiten hanteren nu summatieve toetsen, eens per semester. Ik denk dat dat anders moet. We moeten toe naar tussentijdse toetsmomenten, waarbij we het proces bekijken en met studenten in gesprek gaan. Ze moeten leren hoe ze verantwoorde keuzes maken in het gebruik van AI. Kritisch evalueren is daarin een heel belangrijk onderdeel, dus dat moet stevig worden ingebouwd. Die kritische houding moet worden gemeten en gemonitord, nog los van het eindproduct.’
Gebeurt dat niet, dan komt het kritisch denkvermogen van studenten wel degelijk op het spel te staan, vreest hij. ‘Ik maak me daar wel zorgen over, want bij veel afdelingen is de houding nu heel restrictief. Dan weet je dat het einde zoek is, want studenten maken er toch wel gebruik van. Daar moet je als universiteit dus adequaat mee omspringen. Als we dat de komende tijd ook serieus gaan doen, ben ik echt niet bang dat we massaal studenten met afgestompte breinen zullen afleveren.’
