Kriterion jubileert | Al tachtig jaar wars van hiërarchie
Kriterion bestaat vandaag precies tachtig jaar, en dus heeft het filmtheater, dat ook dienst doet als studentencafé, een weekend vol feestelijkheden voor de boeg. Een terugblik op acht decennia Kriterion: van studenten in het verzet tot de ontdekking van Paul Verhoeven.
‘Non-hiërarchisch filmtheater, gerund door 50 studenten en één kat,’ zo staat op de Instagrampagina van Kriterion te lezen. Vanuit die omschrijving bekeken is er – op de aanwezigheid van huispoes Chewie na – in acht decennia eigenlijk maar weinig veranderd bij de bioscoop aan de Roetersstraat. Want ook in de absolute begindagen werd Kriterion al beheerd door een groep vrijgevochten studenten, die – nadat zij in de Tweede Wereldoorlog een belangrijke rol hadden gespeeld in het verzet – behoefte hadden aan een bijbaantje om hun studiegeld van te betalen. Onafhankelijk van de overheid en van hun ouders.
Ook het non-hiërarchische aspect waarop de stichting vandaag de dag nog altijd prat gaat, was al vanaf dag één aanwezig. Een democratische organisatie, zonder leidinggevenden; dat was het idee. En zo functioneert de bioscoop nu dus nog steeds. Of zoals werknemer Hicham het in 2021 op de eigen site omschreef: ‘Het maakt niet uit of je bestuurslid, coördinator van een commissie of kersvers lid bent. Hiërarchie willen we bij Krit zo min mogelijk.’
Benzinepomp
Toch nog even terug naar het begin: 6 november 1945, op de kop af tachtig jaar geleden. Op die dag openden de studenten, die zich verenigd hadden rond sleutelfiguren Wouter van Zeytveld en Piet Meerburg, Kriterion met een gala, waarbij tweehonderd gasten aanwezig waren. Al snel bleek de bioscoop – die zich bevond in een omgebouwd, verwaarloosd verenigingsgebouw van een Joodse arbeidersvereniging – een succes, en in de jaren die volgden werd er stukje bij beetje uitgebreid. Een greep uit de vele projecten die de ‘Kriteriërs’ uit de grond stampten: een oppascentrale, een studentenuitzendbureau, en natuurlijk ook de eerste (en nog altijd enige) volledig door studenten gerunde benzinepomp van Nederland.
Dat tankstation – in 1960 koninklijk geopend door prinses Irene en sinds 2000 gevestigd aan de IJburglaan op Zeeburgereiland – functioneert nog altijd zoals het toen deed. De exploitatie is in handen van een stuk of dertig studenten die democratisch met elkaar besluiten hoe het dagelijks bestuur en de verschillende commissies worden vormgegeven. Volgens eigen zeggen is de pomp daarmee ‘uniek in de wereld.’
Bezetting
In de periode waarin ook de pomp werd geopend, zo halverwege de twintigste eeuw, verliep alles een tijd lang crescendo voor de studenten van Kriterion. Vanuit de media was er veel positieve aandacht, en in de Amsterdamse studentenwereld was de bioscoop een centrale spil. Zo was studentenvakbond ASVA tot halverwege de jaren ’60 gevestigd in het pand, en werd in 1960 voor het eerst studentenfilmfestival Cinestud door Kriterion georganiseerd. Deze eerste editie werd overigens gewonnen door Paul Verhoeven – die later bekendheid zou vergaren als regisseur van onder meer Turks Fruit en de populaire tv-serie Floris – met zijn inzending Eén hagedis teveel.
Toch is het geen vanzelfsprekendheid dat Kriterion dit weekend haar tachtigjarig jubileum viert; in 1982 dreigde de bioscoop namelijk te worden opgedoekt. Vanwege de veranderende wetgeving rond studiefinanciering besloot het bestuur van de stichting het filmtheater te sluiten, omdat een bijbaan naast de studie niet langer als noodzakelijk werd gezien. Maar de studenten die op dat moment bij de bioscoop werkten pikten dit besluit niet. Zij kwamen in opstand, bezetten het pand en verklaarden zich onafhankelijk van de stichting. Na weken van bezettingen en onderhandelingen liep het voorval uiteindelijk met een sisser af; Kriterion mocht blijven.
Feest
En dus kon er, ook deze eeuw nog, flink worden uitgebreid. In de vorm van Studio/K aan het Timorplein in Amsterdam Oost kwam er in 2007 een tweede bioscoop bij, en met Skek aan de Zeedijk werd in 2006 nog een studentencafé aan het imperium toegevoegd. En ook Kriterion zelf, waarmee het allemaal begon, is nog altijd populair. Genoeg reden voor een feestweekend dus. Op het programma staan onder meer lezingen over de geschiedenis van Kriterion, feestjes in de K3-bioscoopzaal en er worden films vertoond met een bijzondere betekenis voor het studentencafé. Tickets voor de Kriterion 80 Party zijn zowel online als aan de deur verkrijgbaar.
Onlangs verscheen het boek De Kriterionmeisjes (Amsterdam, 2025. Prijs: € 24,99). In het boek duikt historica Anna Eva Boogaard in de onbekende verhalen van twaalf UvA-studentes die tijdens de Tweede Wereldoorlog actief waren in het verzet en na de oorlog aan de wieg stonden van studentenbioscoop Kriterion.
